Wat is Siciliaanse pizza?

Op Sicilië is de Siciliaanse pizza de sfincione: een hoog, zacht gerezen deeg, meer focaccia dan een dunne Napolitaanse bodem, gebakken in een rechthoekige bakplaat. Erop komt een langzaam gekookte saus van uien en tomaat, met ansjovis, gedroogde oregano, blokjes of schilfers caciocavallo en een laagje paneermeel. Caciocavallo is een stevige, pittige Siciliaanse pasta filata-kaas, geen mozzarella, en er zit veel minder van op dan op een Amerikaanse pizza.

De naam zegt hoe het deeg moet zijn. Meestal wordt hij teruggevoerd op het Latijnse spongia of het Griekse spóngos, spons, dezelfde wortel als de sfincia, het gefrituurde gebak voor Sint-Jozef; een andere theorie wijst op een Arabisch woord voor gefrituurd deeg. Sfincione staat op de officiële lijst van traditionele voedingsproducten (PAT) van het Italiaanse ministerie van Landbouw, onder Sicilië.

Mijn gids voor eten op Sicilië geeft sfincione een korte alinea tussen het straatvoedsel. Deze pagina gaat alleen over sfincione, en over de Amerikaanse pizza's die eruit voortkwamen.

Waar komt sfincione vandaan?

Het gangbare verhaal is dat de nonnen van het klooster San Vito in Palermo de sfincione bedachten als rijker, feestelijk alternatief voor het dagelijkse brood, waarschijnlijk in de 17e of 18e eeuw. Zoals bij veel Siciliaanse kloostergerechten is dat eerder overlevering dan vastgesteld feit, maar het verklaart waarom sfincione lang een gerecht voor bijzondere dagen was: families in Palermo zetten het nog steeds op kerstavond op tafel, en de toeristische site van de regio noemt het bij de kerstgerechten rond Palermo.

Tegenwoordig koop je het het hele jaar. Het wordt per stuk verkocht bij bakkers en friggitorie (frituurzaken), en vanuit de busjes van de sfincionari, de sfincioneverkopers, die langzaam door de wijken van Palermo rijden en hun waar via een megafoon omroepen. Het is goedkoop, vullend straatvoedsel en wordt meestal staand gegeten.

De witte sfincione van Bagheria

Bagheria, het stadje met de adellijke villa's net ten oosten van Palermo, maakt een witte sfincione helemaal zonder tomaat: met tuma (een jonge, ongezouten schapenkaas) of verse ricotta, langzaam gestoofde witte uien, gezouten sardines of ansjovis en geroosterd paneermeel op een ronde, stevigere bodem. Hij wordt in verband gebracht met de monsù, de koks van de adellijke families uit Palermo die de zomer in hun villa's in Bagheria doorbrachten, en hoort daar bij de kersttijd.

Hoe werd sfincione de Amerikaanse Sicilian pizza?

Siciliaanse emigranten namen sfincione eind 19e en begin 20e eeuw mee naar de Verenigde Staten. Daar bleven de bakplaat en het dikke deeg, maar bijna al het andere veranderde: ansjovis en uien verdwenen grotendeels, er kwam royaal mozzarella bij, en het werd de vierkante kaaspizza met een bodem van vaak meer dan 2,5 centimeter dik, knapperig aan de onderkant en luchtig vanbinnen. Hij hoort nog altijd bij de Italiaans-Amerikaanse wijken in het noordoosten van de VS en daarbuiten: Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, New Jersey, Pennsylvania en Michigan. Aan de kust van Massachusetts en New Hampshire wordt een variant als „beach pizza” verkocht.

Tomato pie uit Philadelphia

De tomato pie uit Philadelphia is de naaste Amerikaanse verwant van sfincione. De Encyclopedia of Greater Philadelphia voert de bodem rechtstreeks terug op de sfincione palermitano. Hij wordt in rechthoekige bakplaten gebakken, belegd met een dikke tomatensaus en alleen een snufje Parmezaan of Romano, nooit mozzarella, in vierkanten gesneden en meestal op kamertemperatuur gegeten, zoals veel Palermitanen ook hun sfincione eten. Bij bakkerijen in South Philadelphia zoals Iannelli's (opgericht in 1910) en Sarcone's (1918) werd hij een vast onderdeel van het aanbod. Een vergelijkbare tomato pie heeft een lange geschiedenis in Utica, in de staat New York.

Detroit-style pizza

De Detroit-style pizza begon in 1946, toen Gus Guerra in Buddy's Rendezvous in Detroit de eerste vierkante pizza bakte, in stalen bakken uit de autofabrieken. Volgens Buddy's eigen geschiedenis was die beïnvloed door de vierkante pizza op Siciliaanse wijze. Inmiddels is het met de knapperige kaasranden een eigen stijl.

Grandma pizza

De andere vierkante pizza op New Yorkse menukaarten is de grandma pizza, een stijl die aan Long Island wordt toegeschreven. De Engelse Wikipedia beschrijft hem als een dunnere, krokantere verwant van de Sicilian slice: hij wordt gebakken in een ingevette vierkante of rechthoekige bakplaat nadat het uitgerekte deeg maar kort heeft gerust, en de kaas gaat er vaak vóór de tomatensaus op. De naam verwijst naar de plaatpizza’s die Italiaans-Amerikaanse grootmoeders thuis bakten, zonder pizzaoven. Siciliaans deeg mag in de plaat langer rijzen en krijgt zo zijn dikke, broodachtige bodem.

Sfincione en de Amerikaanse Sicilian slice
Sfincione (Palermo)Amerikaanse Sicilian pizza
VormRechthoekige bakplaat, in vierkantenVierkante of rechthoekige bakplaat
BodemDik, zacht, sponsachtigVaak ruim 2,5 cm dik, knapperige onderkant
SausTomaat en langzaam gekookte uiTomaat
KaasCaciocavallo, spaarzaamMozzarella, royaal
VerderAnsjovis, oregano, paneermeelWat je maar bestelt
GegetenWarm of op kamertemperatuurHeet

Wat noemen Sicilianen dan pizza?

Hier raken Amerikaanse bezoekers vaak in de war. Bestel je 's avonds in een Siciliaanse pizzeria „een pizza”, dan krijg je een ronde pizza uit de houtoven, zoals overal in Italië. Sfincione is iets anders: eten van de bakker en de straat, per stuk gekocht, en vooral in en rond Palermo. Elders op het eiland hebben de plaatselijke plaat- en gevulde broden andere namen:

  • Scacciata: de taart uit de omgeving van Catania, twee lagen deeg met een vulling ertussen die per dorp verschilt.
  • Pizzòlu: een ronde, gevulde pizza uit de provincie Siracusa, vooral uit Sortino en Solarino.
  • Focaccia messinese: de versie uit Messina, met tomaat, kaas, groenten en ansjovis.

Zoek je het gerecht waaruit de Amerikaanse Sicilian slice voortkwam, vraag dan bij een bakker in Palermo om sfincione, niet om „Siciliaanse pizza”.

Waar eet je sfincione op Sicilië?

Palermo is de plek. Zoek het bij bakkers (panifici), in de frituurzaken die ook arancine en panelle verkopen, en rond de markten in het oude centrum. Mijn gids voor Palermo, Cefalù en Monreale behandelt de stad, en lig je maar een dag in de haven, dan loopt mijn wandeling vanaf de cruiseterminal van Palermo door de marktstraten waar straatvoedsel het makkelijkst te vinden is.

  • Koop het per stuk. Het wordt in vierkanten verkocht, om staand of al lopend te eten.
  • Verwacht het niet gloeiend heet. Sfincione wordt vaak lauw of op kamertemperatuur gegeten, net als tomato pie in Philadelphia. Dat is normaal en geen teken dat het oud is.
  • December is het seizoen. Rond Kerstmis bestellen families hele platen, en in Bagheria verschijnt de witte sfincione. Mijn gids over Kerstmis op Sicilië behandelt de rest van het seizoenseten.

Sfincione past bij de rest van het straatvoedsel van Palermo: probeer er een arancina bij, de ronde gefrituurde rijstbal van Palermo, en sluit af met iets uit mijn gids over Siciliaanse desserts. Over de kaas erop lees je meer in mijn gids over Siciliaanse kaas.

Zelf sfincione bakken: een eenvoudig recept

Voor 6 personen | Voorbereiding ongeveer 30 min | Rijzen en rusten ongeveer 4 uur | Bakken ongeveer 30 min | Bron: Dissapore

Dit is een standaardrecept uit Palermo, samengevat naar de Italiaanse kooksite Dissapore, geen familiegeheim van mij. Het is genoeg voor 6 personen. Het deeg is zacht en heeft tijd nodig: ongeveer 3 uur om te rijzen en, eenmaal belegd, nog een uur in de bakplaat.

Ingrediënten

Deeg

  • 400 g bloem
  • 100 g griesmeel van harde tarwe
  • 25 g verse gist of ongeveer 8 g droge gist
  • 250 ml water
  • 20 ml olie
  • 10 g zout

Uiensaus

  • 2 uien
  • 5 eetlepels olijfolie
  • 200 ml gezeefde tomaten
  • Gedroogde oregano en zout

Beleg

  • 200 g caciocavallo
  • 6 ansjovisfilets op olie
  • 2 eetlepels paneermeel
  • Gedroogde oregano

Bereiding

  1. Meng de bloem en het griesmeel, voeg de verkruimelde gist (of de droge gist) toe en kneed met het water tot het deeg zacht maar niet te plakkerig is. Kneed de olie erdoor tot het glad is, en tot slot het zout. Laat het afgedekt 3 uur rijzen in de uitgeschakelde oven.
  2. Snijd intussen de uien in dunne ringen en laat ze op heel zacht vuur in de olijfolie zacht worden zonder te kleuren. Voeg de tomaten, zout en oregano toe en laat inkoken tot de saus dik en niet waterig is.
  3. Leg het gerezen deeg voorzichtig in een met bakpapier beklede bakplaat (Dissapore raadt een glazen ovenschaal aan, voor een gelijkmatige dikte) en druk het met je vingers naar de randen zonder de lucht eruit te drukken. Trekt het terug, wacht dan 5 minuten en probeer opnieuw, tot het de plaat bedekt.
  4. Verdeel de ansjovisfilets over het deeg, dan ongeveer twee derde van de caciocavallo in blokjes (rasp de rest). Giet de uiensaus erover en maak af met het paneermeel, de geraspte caciocavallo en oregano.
  5. Laat 1 uur rusten en bak dan 30 minuten op 250 °C.

Volgens Dissapore blijft het in een afgesloten zak buiten de koelkast ongeveer twee dagen goed. De ansjovis is precies wat de Amerikaanse versies weglieten, en die maakt dat het naar Palermo smaakt.

Veelgestelde vragen

Wat is Siciliaanse pizza?

Op Sicilië is Siciliaanse pizza de sfincione: een dikke, zachte, sponsachtige pizza uit Palermo, gebakken in een rechthoekige bakplaat en belegd met tomaten-uiensaus, ansjovis, oregano, paneermeel en caciocavallo. In de VS betekent „Sicilian pizza” de vierkante plaatpizza met dikke bodem en mozzarella die Siciliaanse emigranten ervan maakten.

Wat is het verschil tussen Siciliaanse pizza en gewone pizza?

Gewone (Napolitaanse of New Yorkse) pizza is rond, met een dunne bodem die direct op de ovenvloer wordt gebakken. Siciliaanse pizza wordt in een rechthoekige bakplaat gebakken, dus de bodem is dik, zacht vanbinnen en knapperig aan de onderkant, en hij wordt in vierkanten gesneden. Het Siciliaanse origineel, sfincione, gebruikt bovendien ui, ansjovis, paneermeel en caciocavallo in plaats van mozzarella.

Is Sicilian pizza hetzelfde als sfincione?

De Amerikaanse Sicilian pizza stamt af van sfincione, maar is niet hetzelfde. Sfincione uit Palermo heeft een zachtere, sponsachtiger bodem en wordt belegd met tomaten-uiensaus, ansjovis, paneermeel en een beetje caciocavallo. De Amerikaanse versie hield de bakplaat en de dikke bodem, liet het meeste beleg weg en voegde royaal mozzarella toe.

Welke kaas zit op sfincione?

Caciocavallo, een stevige Siciliaanse pasta filata-kaas, in blokjes in het deeg en geraspt erover, veel spaarzamer dan de mozzarella op een Amerikaanse pizza. De witte sfincione van Bagheria gebruikt in plaats daarvan tuma, een jonge schapenkaas, of verse ricotta.

Wat is het verschil tussen Sicilian pizza en grandma pizza?

Het zijn allebei vierkante plaatpizza’s uit Italiaans-Amerikaanse keukens, maar de grandma pizza, een stijl die aan Long Island wordt toegeschreven, heeft een dunnere, krokantere bodem. Het deeg rust maar kort in de ingevette plaat voor het bakken, en de kaas gaat er vaak vóór de saus op. Siciliaans deeg rijst langer, voor een dikke, broodachtige bodem: King Arthur Baking noemt voor een grandma pizza een dikte van ongeveer 2 cm en voor een Sicilian pizza ongeveer 2,5 cm.

Waarom is Siciliaanse pizza vierkant?

Omdat hij in een rechthoekige bakplaat wordt gebakken in plaats van direct op de ovenvloer, en daar komt ook de dikke, zachte bodem vandaan. Sfincione in Palermo wordt net zo gebakken en in vierkanten verkocht, en ook tomato pie uit Philadelphia en Detroit-style pizza worden in rechthoekige bakplaten gebakken.

Is Detroit-style pizza Siciliaans?

Hij heeft Siciliaanse wortels. Detroit-style pizza begon in 1946 in Buddy's Rendezvous in Detroit, en volgens Buddy's eigen geschiedenis was hij beïnvloed door de vierkante pizza op Siciliaanse wijze. Het is nu een eigen stijl, gebakken in stalen bakken, met kaas die aan de randen knapperig wordt.

Wat is tomato pie uit Philadelphia?

Een dikke, sponsachtige, rechthoekige pizza met tomatensaus en een snufje Parmezaan of Romano, zonder mozzarella, meestal op kamertemperatuur gegeten. De Encyclopedia of Greater Philadelphia voert de bodem terug op de sfincione uit Palermo, die Zuid-Italiaanse immigranten begin 20e eeuw meebrachten.

Waar eet je sfincione op Sicilië?

In Palermo, waar het per stuk wordt verkocht bij bakkers, in de frituurzaken met arancine en panelle en vanuit de busjes van de sfincioneverkopers die door de wijken rijden. Bagheria, net ten oosten van Palermo, maakt een witte variant zonder tomaat, vooral rond Kerstmis.

Hoe spreek je sfincione uit?

Ongeveer sfien-TSJO-ne, met de klemtoon op de tweede lettergreep. In het Siciliaans heet het sfinciuni (sfien-TSJOE-nie). Vraag je in Palermo om „Siciliaanse pizza”, dan word je waarschijnlijk naar een pizzeria gestuurd, dus gebruik de plaatselijke naam.

Bronnen en kleine lettertjes

Bronvermelding

Foto: Rino Porrovecchio, CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons.