Wat maakt Siciliaanse kaas anders?

Drie dingen bepalen bijna elke Siciliaanse kaas. Het eerste zijn de schapen. Een groot deel van het eiland is droog, heuvelachtig weiland dat beter bij schapen past dan bij koeien, dus de oudste en meest voorkomende kaas is pecorino, en de ricotta in cannoli wordt van oudsher gemaakt van de wei van schapenmelk. Het tweede is rauwe melk: verschillende van de beschermde kazen moeten van volle, ongepasteuriseerde melk worden gemaakt, en dat is voor een groot deel waarom ze naar een bepaalde plek smaken. Het derde is de techniek. Sicilië heeft twee grote kaasfamilies: geperste kazen die in manden worden gevormd, zoals pecorino, en kazen van gesponnen wrongel (pasta filata), waarbij de wrongel in heet water wordt bewerkt tot hij kan worden uitgetrokken en gevormd, zoals caciocavallo en provola.

Ook het seizoen telt. Schapen geven de meeste melk tussen de herfst en het late voorjaar, dus verse schapenkazen en schapenricotta zijn dan op hun best, terwijl sommige kazen, zoals Vastedda, hun eigen zomerseizoen hebben. Ik houd bijen en heb een handvol olijfbomen, en daar geldt dezelfde regel: de beste dingen komen hier wanneer het land ze geeft, niet wanneer de winkels ze willen.

Onthoud je maar één woord, maak het dan DOP (Denominazione di Origine Protetta, de Italiaanse naam voor de Europese beschermde oorsprongsbenaming). Een DOP-kaas moet in een afgebakend gebied worden gemaakt volgens een geschreven productiereglement, de disciplinare, dat het ministerie van Landbouw publiceert. Het is een garantie voor herkomst en methode, geen garantie dat je hem lekker vindt, maar het is een goed begin.

Wat is Pecorino Siciliano DOP?

Een aangesneden Pecorino Siciliano DOP, bleek van binnen met een korst vol mandafdrukken

Pecorino Siciliano is de traditionele kaas van het eiland en de meest verbreide: de DOP geldt voor heel Sicilië. Het is een halfgekookte, geperste kaas van rauwe volle schapenmelk van dieren die binnen het gebied worden gehouden. De wrongel wordt in rieten manden geperst, fascedde genoemd, die het geribbelde patroon op de korst achterlaten waardoor je een Siciliaanse pecorino op een marktkraam makkelijk herkent.

Het reglement kent drie leeftijden:

  • Fresco, 20 tot 30 dagen gerijpt: zacht, melkachtig en mild, een tafelkaas.
  • Semistagionato, 60 tot 90 dagen gerijpt: steviger, met meer pit.
  • Stagionato, minstens 120 dagen gerijpt: hard, pikant en vooral gebruikt om over pasta te raspen.

Jonge en halfoude kazen wegen ongeveer 3 tot 5 kg; oude 6 tot 14 kg. De oude kaas is sterk, dus Sicilianen eten hem vaak met brood en olijven, die de scherpte verzachten. In de praktijk zie je op Sicilië veel meer pecorino dan pecorino met een DOP-keurmerk. Er wordt veel goede boerenpecorino zonder het label verkocht, soms met zwarte peperkorrels (pecorino pepato) of chili. Slow Food heeft ook een presidium voor traditionele Siciliaanse pecorino van rauwe melk, om de kleine makers te steunen die nog zo werken.

Wat is Ragusano-kaas?

Ragusano DOP is de grote kaas van het zuidoosten, en de kaas die de meeste bezoekers van Ragusa, Modica en de barokstadjes tegenkomen. Het is een kaas van gesponnen wrongel, gemaakt van rauwe volle koemelk in de provincie Ragusa en in drie plaatsen in de provincie Siracusa: Noto, Palazzolo Acreide en Rosolini. Ter plaatse heet hij gewoon caciocavallo, of cosacavaddu.

Je herkent hem aan de vorm: een lang blok met een vierkante doorsnede en afgeronde hoeken, dat volgens het reglement ongeveer 10 tot 16 kg weegt. Tijdens het rijpen worden de blokken per twee samengebonden en over houten balken gehangen in koele, geventileerde ruimtes. Het reglement schrijft minstens drie maanden rijping voor. Jonge Ragusano is zoet en fijn, een tafelkaas; oudere blokken worden pikant, en Ragusano die langer dan een jaar heeft gerijpt, wordt over pasta geraspt. Er bestaat ook een gerookte versie.

Van oudsher komt de beste Ragusano van de melk van het ras Modicana, een geharde roodbruine koe die past bij het droge Hyblaeïsche plateau. Niet elk DOP-blok is van Modicana-melk, dus vraag ernaar als je dat belangrijk vindt. Mijn gids over de barokstadjes van de Val di Noto behandelt de streek, en zowel Ragusa als Modica hebben een eigen pagina.

Wat is Piacentinu Ennese, de saffraankaas?

Een plak Piacentinu Ennese DOP, felgeel van de saffraan en bezaaid met zwarte peperkorrels

Piacentinu Ennese is de kaas die mensen onthouden om zijn kleur. Het is een geperste schapenkaas uit de provincie Enna, midden op het eiland, gemaakt van rauwe volle melk van Siciliaanse rassen (Comisana, Pinzirita, Valle del Belìce en hun kruisingen). Plaatselijk geteelde saffraan gaat samen met het stremsel bij de melk in de houten kuip, en hele zwarte peperkorrels gaan in de wrongel voordat die in manden wordt geperst.

Het resultaat is een cilinder van ongeveer 3,5 tot 4,5 kg met een gladde, diepgele kaasmassa vol peper. Hij moet minstens 60 dagen rijpen. De saffraan geeft een zachte, licht bloemige toon in plaats van een sterke smaak, en de peper voert het woord. In Enna wordt hij gegeten als tafelkaas en geraspt in plaatselijke gerechten, waaronder pasta in kippenbouillon en gevulde jonge geit. Hij werd in 2011 een DOP, en het is een kleine productie, dus je vindt hem het makkelijkst in de omgeving van Enna of aan goede kaastoonbanken in Palermo en Catania.

Wat is Vastedda della Valle del Belìce?

Een verse Vastedda della Valle del Belìce, een platte, ronde, witte schapenkaas van gesponnen wrongel

Vastedda is de kaas van mijn eigen kant van het eiland, het westen, en hij is bijzonder: een kaas van gesponnen wrongel, gemaakt van schapenmelk. Gesponnen wrongel is normaal een techniek voor koe- of buffelmelk. Slow Food beschrijft Vastedda als de enige schapenkaas van gesponnen wrongel in Italië, en de DOP-samenvatting noemt hem een van de heel weinige ter wereld.

Hij wordt gemaakt van rauwe volle melk van het schapenras Valle del Belìce in 18 plaatsen in de provincies Trapani, Agrigento en Palermo. De bewerkte wrongel wordt gevormd tot een plat, rond broodje van ongeveer 15 tot 17 cm doorsnee en 500 tot 700 g; de naam komt van die vorm, als een klein plat brood. De geschiedenis is een mooi staaltje zuinigheid: de naam komt waarschijnlijk van het dialectwoord vasta, bedorven, omdat kaasmakers in de zomer ontdekten dat ze pecorinowrongel die mislukt was konden redden door hem te spinnen.

Vastedda rijpt niet. Hij wordt vers gegeten, vanaf ongeveer 12 tot 48 uur na het maken, met een beetje olijfolie en oregano, op een broodje of gesmolten op pizza. De DOP werd in 2010 geregistreerd, en het Slow Food-presidium vermeldt dat hij vooral van mei tot oktober wordt gemaakt. Plaatsen in de Belìce-vallei zoals Santa Margherita di Belìce, Partanna en Salemi zijn de plekken om te zoeken.

Wat is Provola dei Nebrodi, en wat zijn de andere bergkazen?

Provola dei Nebrodi is de nieuwste van de vijf: hij werd in september 2020 als DOP geregistreerd. Het is een kaas van gesponnen wrongel van koemelk uit het Nebrodi-gebergte in het noordoosten, gemaakt in plaatsen in de provincies Messina, Catania en Enna. De melk is rauw en vol, van koeien die vooral met plaatselijk voer worden gevoed.

Het reglement kent vijf soorten, meer dan bij elke andere Siciliaanse kaas:

  • Fresca: peervormig, ongeveer 1 tot 2 kg, zacht en melkachtig.
  • Semistagionata en Stagionata: ovaal, 2 tot 10 kg, steviger, waarbij de oude versie goed is om te raspen.
  • Sfoglia: een gelaagde soort.
  • Con limone verde: tijdens het vormen wordt een hele groene citroen in het hart van de kaas gestopt, waardoor de kaasmassa bij het rijpen zachter blijft.

Een traditionele manier om hem te eten is all'argentiera: plakken in de pan gebakken met knoflook, ansjovis en een scheutje azijn. Slow Food heeft ook een presidium voor Provola dei Nebrodi.

Provola delle Madonie en Maiorchino

Nog twee bergkazen hebben geen DOP maar zijn Slow Food-presidia. Provola delle Madonie is een met de hand bewerkte provola van koemelk uit het Madonie-gebergte boven Cefalù en Castelbuono. Maiorchino, uit het Peloritani-gebergte bij Messina, is een grote, harde kaas van schapenmelk met wat geitenmelk, die vele maanden rijpt, soms tot twee jaar. Hij is zeldzaam, en in plaatsen als Novara di Sicilia worden de oude kazen tijdens Carnaval nog altijd in een wedstrijd door de hoofdstraat naar beneden gerold.

Wat zijn caciocavallo, tuma, primosale en canestrato?

De meeste kaas die je op Sicilië koopt, heeft helemaal geen beschermde naam, en dit zijn de woorden die je op marktkramen en menukaarten ziet.

Caciocavallo

Caciocavallo is een kaas van gesponnen wrongel van koemelk, die per twee wordt samengebonden en opgehangen om te rijpen, en daar zou de naam ("kaas te paard") vandaan komen. Ragusano is de beschermde Siciliaanse versie, maar caciocavallo wordt op het hele eiland gemaakt. Rond Palermo staat de caciocavallo palermitano van plaatsen als Godrano en Cinisi, van de plaatselijke Cinisara-koe, op de Ark van de Smaak van Slow Food.

Tuma

Tuma is de eerste fase van een pecorino: verse wrongel, in zijn mand geperst, helemaal zonder zout. Hij is zacht, mild en een beetje piepend, en blijft maar een paar dagen goed. Gepaneerd en gebakken, of gewoon met brood en olijfolie, is het een van de beste goedkope lunches op Sicilië.

Primosale

Primosale betekent "eerste zout". Het is dezelfde pecorino na de eerste keer zouten, op een leeftijd van ongeveer 8 tot 10 dagen: nog vers en vochtig, maar met meer smaak dan tuma. Hij wordt vaak op smaak gebracht met zwarte peper, chili, rucola of pistache. Staat er secondo sale op een menukaart, dan is de kaas nog een keer gezouten en iets langer gerijpt.

Canestrato

Canestrato betekent gewoon "in een mand gevormd", en op Sicilië wordt het gebruikt voor kazen in pecorinostijl die in manden zijn geperst en gerijpt. Je ziet de naam op kazen van alle leeftijden. Het is geen beschermde naam, dus zie het als een omschrijving en vraag hoe oud de kaas is.

Wat is Siciliaanse ricotta, en waarom is die zo belangrijk?

Verse schapenricotta in zijn uitlekmandje bij een Siciliaanse kaasmakerij

Strikt genomen is ricotta geen kaas. Hij wordt gemaakt van de wei die overblijft na het kaasmaken: de wei wordt opnieuw verhit tot de overgebleven eiwitten als zachte witte vlokken naar boven komen, die in mandjes worden geschept om uit te lekken. De naam betekent "opnieuw gekookt". Siciliaanse ricotta is van oudsher ricotta van schapenmelk, en bij een kaasmakerij kun je hem nog warm kopen, een uur of twee oud.

Er is geen DOP voor Siciliaanse ricotta, dus de garantie is de persoon die hem verkoopt. Verse schapenricotta is het best in de maanden waarin de schapen goed melk geven, grofweg van de herfst tot het late voorjaar. In de zomer, als melk schaars is, is meer van wat je ziet ricotta van koemelk.

Wat Sicilianen met ricotta doen

  • Cannoli en cassata. Gezoete schapenricotta is de vulling van cannoli en het hart van cassata, en de reden dat een cannolo op Sicilië anders smaakt dan een in het buitenland. Mijn gids over Siciliaanse desserts behandelt ze allebei.
  • Pasta. Verse ricotta door hete pasta geroerd, en ricotta salata (gezouten, geperst en gedroogd) geraspt over pasta alla Norma.
  • Ricotta infornata. Gebakken ricotta met een bruine korst, een specialiteit van het oosten en de Nebrodi, die in plakken of geraspt wordt gegeten.
  • Rechtstreeks van de kaasmakerij. Nog warme ricotta, met een lepel of op brood gegeten, is een traktatie op zich, en de reden om 's ochtends vroeg een kaasmakerij op te zoeken.

Ben je eind april in het oosten, dan houdt het stadje Vizzini, ten zuidwesten van Catania, rond 25 april een al lang bestaand ricotta- en kaasfeest, de Sagra della Ricotta e del Formaggio.

Hoe eet je Siciliaanse kaas?

Sicilianen serveren meestal geen kaasplank aan het eind van de maaltijd. Kaas komt aan het begin op tafel, als deel van een antipasto met olijven, salami en groenten, of zit in het eten zelf. Een globaal overzicht:

De belangrijkste kazen van Sicilië in één oogopslag
KaasMelkStijlHet best gegeten
Pecorino Siciliano DOPRauwe schapenmelkGeperst, met mandafdrukkenJong met brood; oud geraspt over pasta
Ragusano DOPRauwe koemelkGesponnen wrongel, lang blokJong als tafelkaas; oud om te raspen
Piacentinu Ennese DOPRauwe schapenmelkGeperst, saffraan en peperIn plakken, of geraspt in gerechten
Vastedda della Valle del Belìce DOPRauwe schapenmelkVerse gesponnen wrongelBinnen een dag of twee, met olie en oregano
Provola dei Nebrodi DOPRauwe koemelkGesponnen wrongel, peer- of ovaalvormigVers, of gebakken all'argentiera
Tuma en primosaleSchapenmelkVers, ongezouten of licht gezoutenOp de dag dat je ze koopt
RicottaWei van schapen- of koemelkVersWarm van de kaasmakerij, of in zoetigheden en pasta

Een paar gewoontes die het overnemen waard zijn:

  • Vraag om te proeven voordat je koopt. Bij een marktkraam of kaasmakerij is dat heel normaal.
  • Koop verse kazen in kleine hoeveelheden en eet ze snel op; ze zijn niet bedoeld om te bewaren.
  • Rasp oude pecorino of Ragusano over pasta met sardines, tomatensauzen en alles met aubergine.
  • Probeer gebakken kaas: formaggio all'argentiera met caciocavallo of provola is een klassieker uit Palermo.
  • Combineer jonge kazen met honing. Ik ben bevooroordeeld omdat ik bijen houd, maar een lepel plaatselijke honing op jonge pecorino is moeilijk te overtreffen. Mijn stuk over waarom Siciliaanse honing anders smaakt legt uit naar welke honing je moet zoeken.
  • Drink er plaatselijke wijn bij: Nero d'Avola bij oude pecorino, een frisse Grillo bij verse kazen. Mijn gids over Siciliaanse wijn heeft meer combinaties.

Waar koop je kaas op Sicilië?

Markten

De grote straatmarkten zijn de makkelijkste plek om te beginnen. In Palermo hebben Ballarò en de markt van de Capo kaaskramen met pecorino, caciocavallo en ricotta, en in Catania zijn de markt rond de vismarkt (la Pescheria) en de markt Fera 'o Luni de plekken om te zoeken. Weekmarkten in kleinere plaatsen hebben meestal minstens één bestelbus van een kaasmaker. Mijn gids over eten op Sicilië vertelt meer over de markten.

Kaasmakerijen

Een kaasmakerij (caseificio) of een boerderij die zelf kaas maakt (azienda agricola) is de allerbeste plek, vooral 's ochtends vroeg, als de ricotta wordt gemaakt. Op het platteland zie je met de hand geschilderde bordjes voor ricotta calda (warme ricotta). Veel kleine kaasmakerijen hebben geen echte winkel; je klopt aan en vraagt het. De pagina's van de Slow Food-presidia noemen de producenten die bij elk presidium horen, een handige lijst om mee te beginnen.

Delicatessenwinkels

In de steden heeft een goede salumeria of kaaswinkel meestal de DOP-kazen en kan je vertellen waar elke kaas vandaan komt. Vaak is dat de enige makkelijke manier om Piacentinu Ennese of Provola dei Nebrodi buiten hun eigen streek te vinden.

Zo lees je het etiket

  • DOP, met het rood-gele EU-logo: gemaakt in het afgebakende gebied volgens het reglement.
  • Latte crudo: rauwe melk.
  • Pecora, vacca, capra: schaap, koe, geit.
  • Fresco, semistagionato, stagionato: vers, halfoud, oud.
  • Presidio Slow Food: een producent die meedoet aan een Slow Food-project voor dat traditionele product.

Mag je Siciliaanse kaas mee naar huis nemen?

Dat hangt af van waar je woont, en voor Britse lezers is het antwoord op dit moment nee. Vanwege uitbraken van dierziekten in de EU zegt GOV.UK dat reizigers geen kaas, melk of andere zuivelproducten uit de EU mee naar Groot-Brittannië mogen nemen, of ze nu verpakt zijn of taxfree gekocht. De enige uitzonderingen zijn kleine hoeveelheden zuigelingenmelkpoeder, babyvoeding en speciale medische voeding. De regels zijn sinds 2025 meerdere keren veranderd, dus kijk op de GOV.UK-pagina "Bringing food into Great Britain" voordat je inpakt.

Woon je elders in de EU, dan mag je vrij met kaas reizen. Voor andere landen controleer je de douaneregels van je eigen land voordat je vliegt. Waar je ook heen gaat, vacuüm verpakken helpt oude kazen de reis te doorstaan; verse kazen zoals ricotta, tuma en Vastedda geniet je het best op Sicilië.

Wat is de beste tijd voor Siciliaanse kaas?

Van de herfst tot het voorjaar is het seizoen voor verse schapenkazen en schapenricotta. Traditionele pecorino wordt meestal van ongeveer oktober tot juni gemaakt, en het voorjaar, als de weiden groen zijn, geldt vaak als de allerbeste tijd. De zomer is het seizoen van Vastedda, en oude kazen zijn het hele jaar goed. Om een reis rond eten te plannen laat mijn tool Sicilië maand voor maand zien hoe elke maand is, en de gids over de beste tijd om Sicilië te bezoeken behandelt het weer en de drukte.

Veelgestelde vragen

Om welke kaas staat Sicilië bekend?

Sicilië staat vooral bekend om Pecorino Siciliano, een kaas van rauwe schapenmelk die op het hele eiland wordt gemaakt en in rieten manden wordt gevormd, en om zijn ricotta van schapenmelk, de vulling van cannoli en cassata. Ragusano, een caciocavallo van koemelk uit de streek rond Ragusa, is de andere beroemde naam. In totaal hebben vijf Siciliaanse kazen een beschermde Europese status (DOP).

Hoeveel DOP-kazen heeft Sicilië?

Vijf: Pecorino Siciliano, Ragusano, Piacentinu Ennese, Vastedda della Valle del Belìce en Provola dei Nebrodi. Alle vijf staan op de lijst met kaasreglementen van het Italiaanse ministerie van Landbouw. Provola dei Nebrodi is de nieuwste, geregistreerd in 2020. Andere traditionele kazen, zoals Provola delle Madonie en Maiorchino, worden beschermd als Slow Food-presidium in plaats van met een DOP-status.

Wat voor kaas is Ragusano?

Ragusano DOP is een kaas van gesponnen wrongel, gemaakt van rauwe koemelk in de provincie Ragusa en drie plaatsen bij Siracusa. Hij komt als een lang blok met een vierkante doorsnede, weegt ongeveer 10 tot 16 kg en rijpt minstens drie maanden. Jonge Ragusano is zoet en mild; oude blokken worden pikant en worden over pasta geraspt. Er bestaat ook een gerookte versie.

Is Pecorino Siciliano hetzelfde als Pecorino Romano?

Nee. Beide zijn schapenkazen met een DOP-status, maar Pecorino Romano wordt vooral op Sardinië en in Lazio gemaakt en is zouter, terwijl Pecorino Siciliano overal op Sicilië van rauwe melk mag worden gemaakt en in drie leeftijden wordt verkocht, van een milde verse kaas van 20 tot 30 dagen tot een harde, pikante kaas die minstens 120 dagen heeft gerijpt. Hij draagt de afdrukken van de rieten manden waarin hij wordt gevormd.

Wat is de gele Siciliaanse kaas met peperkorrels?

Dat is Piacentinu Ennese DOP, uit de provincie Enna in het midden van Sicilië. Het is een kaas van rauwe schapenmelk, gekleurd met plaatselijk geteelde saffraan en bezaaid met hele zwarte peperkorrels, die minstens 60 dagen rijpt. De saffraan geeft een zachte bloemige toon en een diepgele kleur. Het is een kleine productie, dus zoek hem rond Enna of in goede kaaswinkels in Palermo en Catania.

Wordt Siciliaanse ricotta van schapen- of koemelk gemaakt?

Traditionele Siciliaanse ricotta is ricotta van schapenmelk, gemaakt door de wei die van pecorino overblijft opnieuw te verhitten, en het is de ricotta waar klassieke cannoli en cassata om vragen. Ricotta van koemelk wordt ook verkocht, vooral in de zomer als schapen minder melk geven. Er is geen DOP voor Siciliaanse ricotta, dus vraag de verkoper van welke melk hij is.

Wat is het verschil tussen tuma en primosale?

Beide zijn vroege fasen van een pecorino. Tuma is de vers geperste wrongel helemaal zonder zout, zacht en mild, en blijft maar een paar dagen goed. Primosale, dat eerste zout betekent, is dezelfde kaas na de eerste keer zouten, op ongeveer 8 tot 10 dagen oud: nog vers, maar met meer smaak. Primosale wordt vaak verkocht met zwarte peper, chili of rucola.

Mag ik kaas van Sicilië mee terugnemen naar het Verenigd Koninkrijk?

Op dit moment niet. GOV.UK zegt dat reizigers vanwege uitbraken van dierziekten in de EU geen kaas, melk of andere zuivelproducten uit EU-landen mee naar Groot-Brittannië mogen nemen, ook niet als ze verpakt zijn of taxfree gekocht. Alleen kleine hoeveelheden zuigelingenmelkpoeder, babyvoeding en speciale medische voeding zijn toegestaan. Kijk voor vertrek op de GOV.UK-pagina, want de regels zijn meerdere keren veranderd.

Waar kan ik op Sicilië verse ricotta kopen?

De beste verse ricotta komt rechtstreeks van een kaasmakerij (caseificio) of een boerderij die zelf kaas maakt, vroeg in de ochtend als hij wordt gemaakt, vaak nog warm. Zoek op het platteland naar bordjes met ricotta calda. In de steden verkopen de kaaskramen op markten als Ballarò en de Capo in Palermo en de markt van Catania hem de meeste ochtenden, en goede delicatessenwinkels hebben hem ook.

Wat is Vastedda-kaas?

Vastedda della Valle del Belìce DOP is een verse kaas van gesponnen wrongel, gemaakt van de rauwe melk van Valle del Belìce-schapen in het westen van Sicilië. Slow Food beschrijft hem als de enige schapenkaas van gesponnen wrongel in Italië. Het is een plat rond broodje van 500 tot 700 g, dat binnen een dag of twee na het maken wordt gegeten, meestal met olijfolie en oregano. Hij wordt vooral tussen mei en oktober gemaakt.

Bronnen en kleine lettertjes

Gewichten en rijpingstijden zijn die uit de DOP-reglementen; individuele kazen variëren daarbinnen. Data van feesten veranderen van jaar tot jaar, dus controleer ze voordat je reist.

Bronvermelding

Foto: HaguardDuNord, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons.

Foto: HaguardDuNord, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons.

Foto: HaguardDuNord, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons.

Foto: Lele1989, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.

Foto: 8w9d, CC0, via Wikimedia Commons.