Wat is caponata?

Caponata is stukken gefrituurde aubergine, gekookt met selderij, ui, olijven, kappertjes en tomaat en daarna afgemaakt met azijn en suiker, zodat het hele gerecht tegelijk zoet en zuur is. De groenten houden hun vorm: je moet de stukjes aubergine en selderij kunnen zien, geen puree. In het klassieke recept zit geen vlees, vis of kaas.

In de Italiaanse maaltijd is het een contorno, een bijgerecht, of een antipasto, een voorgerecht. Het smaakt ook goed op geroosterd brood als crostini. Mijn gids over eten op Sicilië geeft het overzicht van wat je op het eiland moet eten; deze pagina vertelt het hele verhaal van caponata.

Waar komt caponata vandaan?

Caponata is Siciliaans en hoort bij een familie van gerechten met gesneden groenten rond de hele Middellandse Zee, van de Spaanse pisto manchego tot de Maltese kapunata. Wat de Siciliaanse versie anders maakt, is de zoetzure afwerking. Rond de 18e eeuw at men het als hoofdgerecht met brood; nu is het een bijgerecht of voorgerecht.

Niemand weet zeker waar de naam vandaan komt. Er zijn verschillende theorieën:

  • De kapoen van de zeelui. De cappone di galera was een zeemansgerecht van harde beschuiten, geweekt in zout water en aangemaakt met knoflook, olie, azijn en ui. Ook het Latijnse caupona, herberg, is geopperd; dan zou caponata een herbergsgerecht zijn.
  • De vis capone. In het Siciliaans heet de goudmakreel (lampuga in het Italiaans) capone, een vis die ooit met een zoetzure saus aan de adel werd geserveerd. Het verhaal gaat dat gewone gezinnen, die de vis niet konden betalen, aubergine gebruikten.
  • Fijnhakken. De taalkundige Max Pfister verbond het woord met een Latijnse stam die in kleine stukjes snijden betekent. Dat zou ook andere Siciliaanse woorden verklaren, zoals capuliato, dat in het zuidoosten wordt gebruikt voor gehakte zongedroogde tomaten en rond Palermo voor gehakt.

Het eerlijke antwoord is dat de herkomst van de naam onzeker is. Het gerecht zelf is stevig Siciliaans en staat op de officiële lijst van traditionele Siciliaanse voedingsproducten van het ministerie van Landbouw (de PAT-lijst).

Agrodolce: waarom caponata zoetzuur is

Agrodolce betekent zuur-zoet. In caponata komt het van azijn en suiker die tegen het einde van het koken worden toegevoegd en inkoken tot de scherpe azijngeur weg is. Het resultaat is een gerecht dat tegelijk fris, licht zoet en, door de olijven en kappertjes, zout smaakt.

Zoetzure combinaties lopen door de hele Siciliaanse keuken, van pasta con le sarde met rozijnen tot de zoetigheden van het eiland. Mijn gids over Siciliaanse pastagerechten behandelt de hartige kant.

Caponata op heel Sicilië: Palermo, Catania, Trapani en meer

Een bord Siciliaanse caponata met aubergine, olijven, ui, kappertjes en selderij

Elke provincie, en bijna elk gezin, heeft zijn eigen caponata. GialloZafferano, de bekendste Italiaanse receptensite, telt alleen al op Sicilië minstens 37 versies. Dit zijn de belangrijkste regionale stijlen:

Regionale caponata op Sicilië
VersieWat haar anders maakt
PalermoDe eenvoudigste: aubergine, groene olijven, ui, selderij, kappertjes, tomatensaus, azijn en suiker, soms met basilicum, pijnboompitten en geraspte geroosterde amandelen. De aubergine wordt in grote stukken van ongeveer 4 tot 5 cm gesneden.
TrapaniMet paprika, rijpe tomaten, rozijnen en geroosterde amandelen.
CataniaVooral aubergine en tomaat, met pijnboompitten, rozijnen en verse basilicum.
SiracusaVerse kerstomaatjes in plaats van tomatensaus, kappertjes uit Pantelleria en amandelen, met een mildere zoetzure smaak.
MessinaHele gepelde tomaten in plaats van saus, zodat elke groente haar eigen smaak houdt; afgemaakt met basilicum.
AgrigentoEen rijkere mix met soms zoete groene paprika, zomermeloen, rozijnen, pistachenoten en amandelen.

Rond Catania bestaat ook caponatina, een naam die sinds 1916 wordt gebruikt voor een versie om te bewaren: kleinere stukken, met aardappel en zonder zoetzure saus. In Palermo, schrijft GialloZafferano, wordt caponata soms geserveerd met kleine gefrituurde inktvisjes.

Hoe Sicilianen caponata eten

Caponata wordt koud of op kamertemperatuur geserveerd, niet warm, en bijna elke kok zal je vertellen dat het de volgende dag beter is, als de smaken zich hebben gezet. Zo kom je het tegen:

  • Als antipasto, in een klein schaaltje met brood, aan het begin van de maaltijd.
  • Als bijgerecht bij gegrild vlees of vis.
  • Op geroosterd brood als crostini, een makkelijk hapje voor gasten.

GialloZafferano raadt er een glas Siciliaanse rode wijn bij aan, zoals Nero d’Avola; mijn gids over Siciliaanse wijn beschrijft de druiven van het eiland.

Caponata of parmigiana?

Veel bezoekers kennen eerst het andere grote auberginegerecht van Sicilië, de parmigiana. De twee zijn makkelijk uit elkaar te houden. Caponata is een zoetzure mix van gefrituurde aubergine en andere groenten, koud geserveerd. Parmigiana di melanzane is gefrituurde aubergine in laagjes met gezeefde tomaat, basilicum, knoflook en kaas, gegratineerd in de oven, zonder azijn of suiker.

Waar de parmigiana is ontstaan, is nog altijd een twistpunt. Het ministerie van Landbouw noemt haar een traditioneel product van Sicilië, maar ook van Campanië, Calabrië en Apulië. Het eerste recept dat op het huidige lijkt, verscheen in 1837 in een Napolitaans kookboek van Ippolito Cavalcanti; de Siciliaanse claim steunt op Vincenzo Mortillaro, die het woord in 1844 op Sicilië optekende. De Engelse kookschrijfster Elizabeth David merkte op dat het gerecht op Sicilië parmigiana di melanzane heet, niet melanzane alla parmigiana.

Hou je van aubergine, probeer dan als derde gerecht pasta alla Norma uit Catania, met tomaat, gefrituurde aubergine en ricotta salata; die staat in mijn gids over Siciliaanse pastagerechten.

Waar eet je caponata op Sicilië?

Caponata vind je overal op Sicilië: op de antipastitafel van trattoria's, in de vitrines van delicatessenwinkels en rosticcerie, en de hele zomer op de familietafel, als de aubergines op hun best zijn. Omdat elke streek haar eigen stijl heeft, loont het om het op meer dan één plek te proberen. Eet het in Palermo, waar de eenvoudige versie heerst (mijn gids over Palermo, Cefalù en Monreale beschrijft de stad), en vergelijk het dan met de amandelversie rond Trapani, aan mijn kant van het eiland, en de versie met pijnboompitten en rozijnen in Catania.

Ben je in Palermo, dan is het straatvoedsel van de stad de andere helft van het verhaal: mijn gids over streetfood in Palermo behandelt panelle, crocchè en pane con la milza.

Een eenvoudig recept voor caponata

Voor 6 personen als bijgerecht | Voorbereiding ongeveer 40 min, plus rusttijd | Kooktijd ongeveer 40 min | Bron: GialloZafferano

Dit is een standaardrecept, samengevat naar GialloZafferano, geen familiegeheim van mij. Het is genoeg voor 6 personen als bijgerecht. De enige echte regel: frituur de aubergine goed en laat de caponata rusten.

Ingrediënten

  • 1 kg aubergine
  • 400 g bleekselderij
  • 250 g witte uien
  • 200 g rijpe tomaten
  • 200 g groene olijven op pekel, ontpit
  • 50 g gezouten kappertjes, afgespoeld
  • 50 g pijnboompitten
  • 60 g suiker
  • 60 g witte wijnazijn
  • 40 g tomatenpuree
  • Verse basilicum, zout, en olie om te frituren en voor de pan

Bereiding

  1. Snijd de ui in dunne ringen, de selderij in schijfjes en halveer de olijven. Snijd aubergine en tomaten in stukken van ongeveer 2,5 cm.
  2. Rooster de pijnboompitten een paar minuten goudbruin in een droge pan.
  3. Frituur de aubergine in porties goudbruin in hete olie en laat uitlekken op keukenpapier.
  4. Fruit in een brede pan de ui zacht in wat olie, voeg de selderij toe en laat die kleuren, en doe dan kappertjes, olijven, pijnboompitten en tomaten erbij. Laat afgedekt 15 tot 20 minuten zachtjes garen.
  5. Meng azijn, tomatenpuree en suiker. Zout de groenten, giet de saus erbij, zet het vuur hoger en roer tot de azijngeur weg is.
  6. Haal de pan van het vuur, schep de gefrituurde aubergine en flink wat basilicum erdoor en laat afkoelen. Koud of op kamertemperatuur serveren.

Volgens GialloZafferano blijft het afgedekt 2 tot 3 dagen goed in de koelkast; haal het een paar uur voor het serveren eruit. Rozijnen en reepjes gefrituurde paprika zijn populaire toevoegingen.

Veelgestelde vragen

Wat is caponata?

Caponata is een Siciliaans gerecht van gefrituurde aubergine, gekookt met selderij, ui, olijven, kappertjes en tomaat en zoetzuur afgemaakt met azijn en suiker. Het wordt koud of op kamertemperatuur geserveerd als bijgerecht of voorgerecht, vaak met brood.

Eet je caponata warm of koud?

Koud of op kamertemperatuur. Meestal wordt het van tevoren gemaakt, en de meeste koks zeggen dat het de volgende dag beter smaakt. Komt het uit de koelkast, haal het er dan een paar uur voor het serveren uit.

Hoe smaakt caponata?

Zoet, zuur en zout tegelijk. De gefrituurde aubergine is zacht en vol, azijn en suiker geven een frisse zoetheid, en olijven en kappertjes brengen zout. Selderij en ui geven wat bite en diepte.

Waar komt het woord caponata vandaan?

Dat weet niemand zeker. Theorieën zijn onder meer het zeemansgerecht cappone di galera, het Latijnse caupona (herberg), de vis capone (goudmakreel), die ooit in zoetzure saus aan de adel werd geserveerd, en een Latijnse stam die in kleine stukjes snijden betekent.

Wat is het verschil tussen caponata uit Palermo en uit Catania?

Caponata uit Palermo is de eenvoudigste, met aubergine, groene olijven, selderij, ui, kappertjes en tomatensaus in zoetzuur, soms met pijnboompitten en amandelen. De versie uit Catania leunt op aubergine en tomaat, met pijnboompitten, rozijnen en verse basilicum. Trapani voegt paprika en geroosterde amandelen toe.

Wat is het verschil tussen caponata en parmigiana?

Caponata is een zoetzure mix van gefrituurde aubergine, selderij, ui, olijven en kappertjes, afgemaakt met azijn en suiker en koud geserveerd. Parmigiana is gefrituurde aubergine in laagjes met tomaat, basilicum en kaas, gegratineerd in de oven. Beide staan op de Italiaanse lijst van traditionele Siciliaanse producten.

Is caponata hetzelfde als ratatouille?

Nee, al horen ze allebei bij de familie van Middellandse Zeegerechten van kleingesneden groenten. Ratatouille uit de Provence is volgens Britannica een stoofgerecht van courgette en andere pompoenachtigen, tomaat, aubergine, paprika en kruiden, aangebakken in olijfolie, daarna zacht gegaard en meestal warm geserveerd. Caponata draait om gefrituurde aubergine met selderij, olijven en kappertjes, wordt zoetzuur afgemaakt met azijn en suiker en koud of op kamertemperatuur geserveerd.

Hoe spreek je caponata uit?

Ka-po-NAA-ta, met de klemtoon op de derde lettergreep. In het Siciliaans heet het gerecht capunata, uitgesproken als ka-poe-NAA-ta.

Is caponata vegan?

Het klassieke recept wel: aubergine, selderij, ui, olijven, kappertjes, tomaat, azijn, suiker, pijnboompitten en olie, zonder vlees, vis, eieren of zuivel. Sommige restaurants serveren het samen met vis, dus vraag het na als het voor je belangrijk is.

Hoe lang blijft caponata goed?

Ongeveer 2 tot 3 dagen in de koelkast, afgedekt, volgens het standaardrecept van GialloZafferano. Laat het voor het serveren weer op kamertemperatuur komen.

Bronnen en kleine lettertjes

Bronvermelding

Foto: Karen and Brad Emerson, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.

Foto: Massimoweb, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons.