Siciliaans: taal of dialect?

Beide namen worden gebruikt, en ze betekenen iets anders. In het Italiaans is dialetto het gewone woord voor de plaatselijke Romaanse spreektaal van een streek, en de Treccani-encyclopedie van het Italiaans behandelt het Siciliaans onder die noemer, samen met de dialecten van Calabrië en de Salento. Dat maakt Siciliaans geen verbasterd Italiaans: net als het Italiaans stamt het af van het Latijn. Internationaal heeft het Siciliaans een eigen ISO 639-3-code, scn, en SIL International noemt het een afzonderlijke levende taal.

De wettelijke status in Italië is bescheiden. Wet 482 van 1999 beschermt twaalf historische minderheidstalen, waaronder Sardijns, Friulisch, Albanees en Grieks, maar niet het Siciliaans. De Siciliaanse regionale wet nr. 9 van 31 mei 2011 bevordert het onderwijs in Siciliaanse geschiedenis, literatuur en taal op de scholen van het eiland.

In de praktijk wisselt bijna iedereen die ik in het westen van Sicilië ken tussen de twee, vaak in dezelfde zin. Wat dat betekent voor Italiaans leren, beschreef ik in Italiaans leren op het Siciliaanse platteland; deze pagina gaat over het Siciliaans zelf.

Hoe Siciliaans klinkt

Een paar kenmerken maken Siciliaans makkelijk te herkennen, ook als je maar een beetje Italiaans kent. Ze komen allemaal uit de beschrijving van de Siciliaanse dialecten bij Treccani:

  • Vijf klinkers in plaats van zeven: waar het Italiaans e en o heeft, heeft het Siciliaans vaak i en u. Italiaans neve (sneeuw) wordt nivi, tela (doek) tila, sole (zon) suli en croce (kruis) cruci.
  • De dubbele l wordt een doffe dd, uitgesproken met de tongpunt naar achteren gekruld: Italiaans bello wordt beddu, cavalli (paarden) wordt cavaddi.
  • Woorden eindigen heel vaak op u waar het Italiaans op o eindigt: carusu, picciriddu, travagghiu.
  • Het verschilt van plaats tot plaats. In Palermo worden sommige klinkers tweeklanken, zodat cosa (ding) klinkt als kwosa, en sommige dialecten in het binnenland maken van een l voor een medeklinker een n, zodat alto (hoog) antu wordt.

De Duitse taalkundige Gerhard Rohlfs, door Treccani geciteerd, noemde het Siciliaans "het minst zuidelijke dialect van het Zuiden".

Waar Siciliaanse woorden vandaan komen

De heersers van Sicilië lieten hun woorden achter. Treccani geeft deze voorbeelden, en ze laten mooi zien hoe de geschiedenis van het eiland in de woordenschat zit:

Siciliaanse leenwoorden uit andere talen (Treccani)
SiciliaansBetekenisAfkomst
cadduemmerArabisch qādūs
casirìabloempotArabisch qasrīya
conakapelletje, wegaltaarGrieks eikon (beeld)
grastaplantenpotGrieks gastra
custurerikleermakerOudfrans costurier
racinadruivenFrans raisin
criatadienstmeid (inmiddels ouderwets)Spaans criada

Treccani merkt op dat Arabische leenwoorden vooral in het westen van Sicilië veel voorkomen, waar wij wonen, terwijl cona en grasta typisch zijn voor het noordoosten, rond Messina. De geschiedenis erachter staat in mijn stuk over de geschiedenis van Sicilië.

Siciliaanse woorden die je zult horen

Deze woorden hoor ik elke week. De betekenissen komen uit het Nuovo vocabolario siciliano-italiano van Antonino Traina, een Siciliaans-Italiaans woordenboek uit 1868 dat gratis online staat, aangevuld met de huidige betekenis waar die verschoven is (voor babbiari heb ik ook Wiktionary gebruikt).

Alledaagse Siciliaanse woorden en wat ze betekenen
SiciliaansBetekenisItaliaans
picciriddu, picciriddaklein kindbambino, bambina
carusujongen, knulragazzo
picciottu, picciottajongeman, meisjegiovane, ragazza
beddu, beddamooi; "Bedda!" is een uitroep van bewonderingbello, bella
mischinuarme stakker! (medelijden), of ongelukkigpoverino, meschino
taliari, talèkijken; met talè! vraag je iemands aandachtguardare, guarda!
camurrìaeen echte ergernis (de oude letterlijke betekenis is een geslachtsziekte)seccatura
babbiaride gek uithangen, gekheid makenscherzare, fare lo sciocco
travagghiuwerklavoro
ciatuadem; ook krachtfiato
zitu, zitaverloofde (man, vrouw)fidanzato, fidanzata
cumparipeetvader bij doop of vormsel; ook een vriendelijk woord tussen goede vriendencompare
vossìahet beleefde "u", kort voor vossignorìa (uwe edele)vossignoria

Over camurrìa: Traina geeft als eerste betekenis gonorroe en pas daarna de figuurlijke, iets heel vervelends. Nu betekent het gewoon een gedoe, en "chi camurrìa!" hoor je over het verkeer, papierwerk en het weer.

Siciliaanse uitdrukkingen en spreektaal

Siciliaanse spreektaal is meestal gewoon Siciliaans met gevoel. Met een paar korte uitdrukkingen kom je ver:

  • Talè! Kijk! Ook om iemands aandacht te trekken voordat je iets vertelt.
  • Mischinu! of Mischina! Arme stakker! Je hoort het over iedereen die pech heeft gehad.
  • Chi camurrìa! Wat een gedoe!
  • Bedda! Mooi! Een uitroep van bewondering.

Om te groeten geeft Traina bongiornu (of bonciornu), de wens voor een goede dag, en bonanotti, de groet voor de avond, waarmee je iemand ook wegstuurt: goedenacht. Bonasira, goedenavond, beschouwt hij als hetzelfde als bonanotti.

Je hoort ook overal woorden als mizzica en amunì. Ik vond geen van beide bij Traina of in een andere bron die ik vertrouw, dus ik laat ze weg in plaats van naar de betekenis te raden.

Siciliaanse gezegden

Het Siciliaans is rijk aan spreekwoorden. Deze staan allemaal in het woordenboek van Traina, met hun betekenis:

Siciliaanse spreekwoorden en hun betekenis (Traina, 1868)
SiciliaansIn het Nederlands
Nun è bedda chidda chi è bedda, ma chidda chi piaci.Mooi is niet wat mooi is, maar wat je bevalt.
Cu' beni simina, beni ricogghi.Wie goed zaait, oogst goed.
Lu beni si canusci quannu si perdi.Wat goed is, besef je pas als je het kwijt bent.
Fa beni e nun guardari a cui.Doe goed en kijk niet naar wie.
Li picciriddi su comu l'acidduzzi, ogni tanticchia aprinu la vucca.Kinderen zijn als vogeltjes: om de paar minuten doen ze hun mond open (om gevoerd te worden).
Murìu lu figghiozzu, nun semu cchiù cumpari.Het petekind is gestorven, we zijn geen cumpari meer: is de band weg, dan ook de verplichtingen.

Het laatste laat zien hoeveel de band tussen cumpari betekende. Traina noteert ook farisi cumpari, cumpari worden, in de zin van goede vrienden worden.

Siciliaanse literatuur: een korte geschiedenis

Het Siciliaans heeft een langere geschreven geschiedenis dan veel mensen denken. Aan het hof van keizer Frederik II in de 13e eeuw, waarschijnlijk vanaf de jaren 1220, schreven de dichters van de Siciliaanse School liefdespoëzie in een verfijnd Siciliaans, en een van hen, Giacomo da Lentini, geldt als de uitvinder van het sonnet. Dante noemde in zijn boek over de volkstalen de poëzie van die school Siciliaans.

Latere schrijvers in het Siciliaans zijn onder anderen de dichter Giovanni Meli (1740 tot 1815), Domenico Tempio, Nino Martoglio en Ignazio Buttitta, die in 1972 de Viareggio-prijs won. Luigi Pirandello schreef een deel van zijn werk in het dialect van Girgenti, het huidige Agrigento, en de Montalbano-romans van Andrea Camilleri mengen Siciliaans door hun Italiaans.

Moet je Siciliaans leren?

Leer eerst Italiaans. Elke Siciliaan met wie ik te maken heb, verstaat Italiaans, en het is de taal van elk formulier dat je invult. Siciliaans pik je daarna op, woord voor woord, en elk woord dat je gebruikt levert je een glimlach op. Mijn stuk over Italiaans leren op het Siciliaanse platteland legt uit wat voor mij werkte.

Wil je verder, dan is bladeren in het woordenboek van Traina een feest, en Siciliaanse achternamen klinken naar dezelfde woorden. Caruso lijkt precies op carusu, en een woordenboek van Amerikaanse familienamen verbindt de naam met kortgeknipt haar en met werk in de zwavelmijnen. Meer daarover in Siciliaanse achternamen en wat ze betekenen.

Veelgestelde vragen

Is Siciliaans een taal of een dialect?

Beide termen worden gebruikt. Siciliaans stamt net als Italiaans af van het Latijn en heeft een eigen ISO 639-3-code (scn). In Italië heet het meestal een dialect, het gewone Italiaanse woord voor een regionale Romaanse taal, en het is door de Italiaanse wet niet als minderheidstaal beschermd.

Spreekt men op Sicilië Italiaans?

Ja. Italiaans is de officiële taal en in mijn ervaring spreekt bijna elke Siciliaan het. Velen spreken daarnaast Siciliaans en wisselen tussen de twee.

Hoe zeg je mooi in het Siciliaans?

Beddu voor een man of een mannelijk woord en bedda voor een vrouw of een vrouwelijk woord. Het Italiaanse bello wordt beddu omdat het Siciliaans de dubbele l tot dd maakt. "Bedda!" op zich is een uitroep van bewondering.

Hoe zeg je goedemorgen in het Siciliaans?

Bongiornu, ook gespeld als bonciornu. Traina geeft het in zijn Siciliaanse woordenboek uit 1868 als de manier om iemand een goede dag te wensen. 's Avonds groet je met bonasira of bonanotti, en bonanotti betekent ook goedenacht.

Wat betekent picciriddu?

Picciriddu (vrouwelijk picciridda) is Siciliaans voor een klein kind. Het woordenboek van Traina uit 1868 omschrijft het als een kind tussen zuigeling en tiener, in het Italiaans bambino of fanciullo.

Wat betekent mischinu in het Siciliaans?

Mischinu (vrouwelijk mischina) betekent arme stakker. Het is een uitroep van medelijden, zoals het Italiaanse poverino, en kan ook iemand beschrijven die arm is of pech heeft.

Wat betekent camurrìa?

Camurrìa betekent een ergernis, iets heel vervelends, en "chi camurrìa!" betekent wat een gedoe! Het woordenboek van Traina vermeldt dat de oorspronkelijke letterlijke betekenis gonorroe was.

Welke taal sprak men op Sicilië vóór het Italiaans?

Sicilië werd onder anderen bestuurd door sprekers van het Grieks, Latijn en Arabisch, en het Siciliaans nam van allemaal woorden over, en ook uit het Frans en Spaans. Het Siciliaans zelf was in de 13e eeuw al een geschreven literaire taal, aan het hof van Frederik II.

Bronnen en kleine lettertjes

Bronvermelding

Foto: Kristin Snippe, Unsplash-licentie, via Unsplash.