Hoe maken bijen honing, stap voor stap?

Maar weinig insecten maken honing, en de honing op de ontbijttafel komt bijna helemaal van de westerse honingbij, Apis mellifera. Zo gaat het:

  1. Halen. Een oudere werkbij, een haalbij, bezoekt bloemen en zuigt met haar tong (de proboscis) nectar op.
  2. Opslaan in de honingmaag. De nectar gaat naar haar krop, of honingmaag, een opslagzak vóór haar spijsverteringskanaal. Enzymen uit haar klieren gaan al op de terugvlucht aan het werk.
  3. Overdracht. In de kast geeft ze de nectar van mond tot mond door aan jongere binnenbijen, wat trofallaxis heet.
  4. Verwerken. De binnenbijen bewerken de nectar, voegen meer enzymen toe en stellen kleine druppeltjes steeds weer bloot aan de warme lucht in de kast.
  5. Drogen. Ze verdelen de nectar in een dun laagje over wascellen, en bijen waaieren met hun vleugels om lucht door de kast te bewegen en het vocht af te voeren.
  6. Verzegelen. Als de honing rijp is, bij ongeveer 17 tot 18% water, sluiten de bijen elke cel af met een dun dekseltje van verse was.

Het EU-recht vat het hele proces mooi samen. Richtlijn 2001/110/EG van de Raad omschrijft honing als de natuurlijke zoete stof die Apis mellifera-bijen maken van nectar of honingdauw, die de bijen verzamelen, omzetten door er eigen specifieke stoffen aan toe te voegen, opslaan, laten indikken en in de raten laten rijpen.

Wat is nectar, en waarom verzamelen bijen het?

Nectar is een suikerachtige vloeistof waarmee bloemen de dieren belonen die ze bestuiven. Het is vooral water met opgeloste suikers, voornamelijk sacharose, glucose en fructose, in verhoudingen die per plant verschillen, plus heel kleine hoeveelheden zuren, mineralen en aromastoffen. Het watergehalte loopt sterk uiteen met de plant en het weer; North Carolina State University noemt zo'n 70% voor een gewone nectar, Mississippi State University Extension tot 80%.

Die kleine verschillen tussen planten verklaren waarom honing van citrusbloesem, tijm of kastanje zo anders smaakt, en waarom sommige honing snel hard wordt en andere vloeibaar blijft; zie waarom honing kristalliseert. In West-Sicilië werken onze bijen in het vroege voorjaar citrusbloesem af, daarna wilde bloemen, sulla en wilde tijm, later johannesbrood en eucalyptus. De gidsen over sinaasappelbloesemhoning en tijmhoning gaan over twee daarvan.

Niet elke bloem die een bij bezoekt geeft nectar. Olijfbloemen bieden bijvoorbeeld stuifmeel maar geen nectar, dus de olijfbomen rond onze kasten voeden het broed van de bijen maar dragen niets bij aan de honing; dat leg ik uit in hebben olijfbomen bijen nodig. Stuifmeel, het eiwit van de bijen, wordt apart in cellen opgeslagen als "bijenbrood" en is niet de grondstof van honing, al komt er altijd een beetje in terecht.

Wat gebeurt er in de honingmaag van een bij?

Een honingbij heeft in zekere zin twee magen. De krop, of honingmaag, is een rekbare zak waarin ze nectar of water draagt; een klepje scheidt hem van de middendarm, waar ze haar eigen voedsel verteert. Ze kan wat nectar door het klepje laten als ze energie nodig heeft, maar de lading die ze naar huis brengt wordt niet verteerd. Volgens Mississippi State University Extension kan een volle honingmaag tot ongeveer een derde van het lichaamsgewicht van de bij bevatten.

De belangrijkste verandering begint hier. De haalbij voegt invertase toe, een enzym uit klieren in haar kop, dat sacharose, een dubbele suiker, splitst in de twee enkelvoudige suikers glucose en fructose. Daarom bestaat honing vooral uit glucose en fructose met nog maar weinig sacharose. Is honing dan bijenkots? Niet echt: hij komt nooit in het deel van de bij dat voedsel verteert, en hij verandert onderweg; de honingmaag is eerder een draagtas dan een maag.

Hoe wordt nectar in de bijenkast honing?

Terug in de kast slaat de haalbij de nectar niet zelf op. Ze geeft hem af aan een of meer binnenbijen, jongere werksters die binnen blijven, en vliegt meteen weer uit. De binnenbijen zetten de chemie voort. Naast meer invertase voegen ze glucose-oxidase toe, een enzym dat een klein deel van de glucose omzet in gluconzuur en waterstofperoxide. Het gluconzuur maakt honing licht zuur, een deel van wat rijpe honing zo stabiel maakt.

Dan volgt het drogen. Binnenbijen houden kleine druppeltjes nectar aan hun monddelen en trekken ze heen en weer, zodat ze aan de warme kastlucht worden blootgesteld, en ze verdelen de nectar dun over veel cellen in plaats van er een tegelijk te vullen. Intussen staan andere bijen in rijen te waaieren om lucht door de kast te trekken en het vocht naar buiten te voeren. Rijpen duurt meestal een paar dagen, afhankelijk van de nectar en het weer.

Wat de bijen veranderen tussen nectar en honing
NectarRijpe honing
WaterVaak 70 tot 80%Ongeveer 17 tot 18% (de EU-regels staan voor de meeste honing tot 20% toe)
Belangrijkste suikersVaak vooral sacharoseVooral glucose en fructose
HoudbaarheidGaat binnen dagen gistenBlijft jaren goed als hij afgesloten en droog is
Waar het zitIn bloemen, daarna in de honingmaagOpgeslagen in wascellen en verzegeld

Is een cel vol en rijp, dan verzegelen de bijen hem met verse was. Verzegelde honing is het teken waar imkers naar kijken, want honing met te veel water kan in de pot gaan gisten. Verzegelen en het vochtgehalte komen aan bod in wanneer oogst je honing, en waarom honing zo lang goed blijft in kan honing bederven.

Hoe maken bijen was en honingraten?

Close-up van de zeshoekige wascellen van een honingraat

Bijen maken was van honing, in hun eigen lichaam. Volgens de gids van de FAO over bijenwasproductie hebben jonge werkbijen vier paar wasklieren aan de onderkant van het achterlijf. De klieren zijn het grootst als een bij ongeveer 12 dagen oud is en krimpen na ongeveer de achttiende dag, dus raten bouwen is vooral werk van jonge bijen. De was komt vloeibaar naar buiten en hardt uit tot kleine, doorzichtige schubjes. Een bij geeft de schubjes door naar haar kaken, kauwt ze zacht met speeksel en bouwt ze in de raat, en dat gebeurt in een warme tros bijen, want was is alleen warm te vormen.

De cijfers laten zien wat was het volk kost:

  • Ongeveer een miljoen wasschubjes gaan in een kilo was.
  • Bijen verbruiken volgens de FAO zo'n 8 kg honing om 1 kg was te maken.
  • Die kilo was, verbouwd tot raat, kan ongeveer 22 kg honing, stuifmeel en broed dragen.

De zeshoekige cellen zijn geen toeval. Een zeshoekig rooster is de manier om een vlak in gelijke cellen te verdelen met de kleinste totale wandlengte, wat de wiskundige Thomas Hales in 1999 bewees (The Honeycomb Conjecture). Voor bijen betekent dat de meeste opslagruimte voor de minste was. Hoeveel van de uiteindelijke vorm komt doordat bijen elke cel actief vormen, en hoeveel doordat warme was zich vanzelf tot zeshoeken trekt, is onder onderzoekers nog onderwerp van discussie. Wil je raat zo uit het raam eten, lees dan hoe eet je honingraat.

Hoeveel honing maakt één bij?

Heel weinig. De Amerikaanse National Honey Board schat dat een gemiddelde werkbij in haar hele leven ongeveer een twaalfde theelepel honing maakt. Een zomerbij leeft maar zo'n vijf tot zes weken en werkt ongeveer de eerste helft daarvan binnen in de kast voordat ze gaat halen.

Een theelepel honing weegt ongeveer 7 g, dus het levensaandeel van één bij is volgens die schatting zo'n 0,6 g, en een pot van 340 g staat voor het levenswerk van enkele honderden haalbijen. De Honey Board schat de moeite ook op ongeveer twee miljoen bloembezoeken voor een pond (454 g) honing. Beide getallen zijn ruwe illustraties, geen metingen, want ze hangen helemaal af van de bloemen en het seizoen, maar ze maken het punt duidelijk: honing is het geconcentreerde resultaat van een enorm aantal korte tochtjes.

Hoeveel een heel volk opslaat, hangt af van de sterkte van het volk en van de dracht. Een sterk volk kan in een goed seizoen veel meer opslaan dan het nodig heeft, en dat overschot nemen imkers; in een slecht seizoen is het misschien net genoeg voor het volk zelf.

Waarom maken bijen honing?

Om de tijden te overleven waarin er niets te halen valt. Een bijenvolk houdt geen winterslaap: tienduizenden bijen blijven door de magere maanden in leven en hebben energie nodig om te bewegen, het broed warm te houden en in koude streken de wintertros warm te houden. Honing is hun brandstof. Omdat hij zo geconcentreerd is en zo weinig water bevat, blijft hij maandenlang goed in de raat. Hoe volken hem door de koude maanden gebruiken, staat in bijen in de winter.

In Noord-Europa is de winter de magere tijd. In West-Sicilië zijn er twee: een korte, zachte winter en de hoogzomer van juli en augustus, wanneer hitte en droogte de meeste planten wekenlang geen nectar laten maken. Bijen leven in een Siciliaanse zomer vaak van hun voorraad in plaats van die aan te vullen. Imkeren werkt alleen omdat een sterk volk met genoeg ruimte en goede dracht meer opslaat dan het opeet, en een zorgvuldige imker alleen dat overschot neemt en de bijen genoeg laat.

Wat is honingdauwhoning?

Niet alle honing komt van bloemen. Bijen verzamelen ook honingdauw, de suikerachtige vloeistof die sapzuigende insecten zoals bladluizen en schildluizen afscheiden op bomen als eik, den en spar, en soms suikerachtige afscheidingen van de planten zelf. Het EU-recht kent het verschil: bloemenhoning komt van nectar, honingdauwhoning vooral van afscheidingen van plantenzuigende insecten (Hemiptera) op levende plantendelen of van afscheidingen van levende plantendelen.

Honingdauwhoning is meestal donkerder, minder zoet en mineraliger van smaak dan de meeste bloemenhoning, en blijft vaak langer vloeibaar. De EU-regels onderscheiden hem ook chemisch, met een hogere minimale elektrische geleidbaarheid dan bloemenhoning. In Italië heet hij miele di melata en komt hij vaak uit de bossen in het noorden. Hoe het etiket honingdauw- en bloemenhoning benoemt, lees je in honingetiketten uitgelegd.

Hoe onze bijen honing maken in West-Sicilië

Mijn bijenstand begon in het voorjaar van 2026 met een kernvolk van een imker bij Trapani en groeide daarna met een zwerm die zich in een van onze olijfbomen vestigde. Een derde, zwakker volk uit een kleinere zwerm ging verloren door roverij, en de stand ging met twee sterke volken de winter in. Welk type bij er precies in zit, weet ik niet; de inheemse Siciliaanse zwarte bij is een verhaal apart.

Het eerste jaar liet me het honingmaken van binnenuit zien. In het voorjaar groeiden de volken snel terwijl het landschap in bloei stond. Begin augustus, na twee tot drie maanden met bijna geen regen en op sommige dagen boven de 40°C, zat er in de broedkamers verzegelde en open honing, maar de honingkamers erboven waren nauwelijks aangeraakt en er was bijna geen nieuwe was uitgebouwd. Zonder binnenkomende nectar hadden de bijen niets over voor het dure werk van was maken, en ze bewaakten wat ze hadden.

Het verklaart ook mijn ene vaste regel: voeren of honing, nooit allebei. Bijen nemen suikersiroop aan en slaan die net zo op in de raat als nectar, dus siroop die gevoerd wordt terwijl de honingkamers erop staan, kan in de pot terechtkomen. Volgens de EU-definitie zou dat helemaal geen honing zijn. Moet een volk gevoerd worden, dan gaan eerst de honingkamers eraf. We hebben nog geen honing geoogst, en over de eerste oogst schrijf ik als het zover is; het hele verhaal van het jaar staat in mijn eerste jaar als imker op Sicilië, en waarom de bloemen hier zo eigen honing geven in waarom Siciliaanse honing anders smaakt.

Veelgestelde vragen

Is honing bijenkots?

Niet echt. Bijen dragen nectar in hun krop, of honingmaag, een opslagzak vóór het deel van de darm dat voedsel verteert. De nectar wordt niet verteerd; hij wordt door enzymen veranderd, doorgegeven, in de raat gedroogd en opgeslagen.

Hoe lang doen bijen erover om honing te maken?

Van nectar rijpe honing maken duurt meestal een paar dagen, afhankelijk van hoe waterig de nectar is en van het weer. Een hele honingkamer vullen kost weken goede dracht, en in een droge periode gebeurt het misschien helemaal niet.

Maken alle bijen honing?

Nee. Honingbijen maken hem in grote hoeveelheden, en ook sommige tropische angelloze bijen maken honing. Hommels slaan alleen kleine hoeveelheden nectar op in waspotjes, en de meeste bijensoorten ter wereld, die solitair leven, maken helemaal geen honing.

Wat doen bijen met stuifmeel?

Ze eten het. Stuifmeel is de eiwitbron van het volk en gaat vooral naar het broed. Bijen slaan het apart van de honing op als "bijenbrood", al komt er altijd een beetje stuifmeel in de honing terecht.

Waarom verzegelen bijen honing met was?

Om rijpe honing af te sluiten, zodat hij geen vocht uit de lucht opneemt en niet gaat gisten. Verzegelde cellen vertellen de imker dat de honing erin rijp is.

Kunnen bijen honing maken van suikerwater?

Bijen slaan suikersiroop op in de raat ongeveer zoals nectar, maar het resultaat is geen honing. Volgens de EU-regels moet honing van nectar of honingdauw komen, daarom voeren imkers geen siroop terwijl de honingkamers op de kast staan.

Maken bijen in de winter honing?

Nee. In de winter is er bijna geen nectar, dus leven bijen van de honing die ze eerder hebben opgeslagen. Op heel zachte plekken geven sommige bloemen op warme dagen wat dracht, maar het volk teert dan vooral op zijn voorraad.

Hoeveel bijen zijn er nodig voor een pot honing?

Volgens de schatting van de Amerikaanse National Honey Board dat een werkbij in haar leven ongeveer een twaalfde theelepel maakt, zit in een pot van 340 g het levenswerk van enkele honderden haalbijen, plus dat van de binnenbijen die hem verwerken. Het is een ruwe illustratie, geen meting.

Eten bijen hun eigen honing?

Ja. Honing is de voedselvoorraad van het volk. Bijen eten ervan zodra er geen nectar binnenkomt: in de winter en op Sicilië ook in de droge weken van de hoogzomer. Daarom moet een imker ze altijd genoeg laten.

Bronnen en kleine lettertjes

Cijfers voor nectar, was en honing per bij zijn gemiddelden en schattingen; echte volken verschillen met de bloemen, het weer en het seizoen.

Bronvermelding

Foto: Júlia Babot, Unsplash-licentie, via Unsplash.

Foto: Cristina Marin, Unsplash-licentie, via Unsplash.