Wat is de Siciliaanse zwarte bij?

Elke honingbij die in Europa gehouden wordt, hoort bij één soort, Apis mellifera, maar in duizenden jaren ontstonden plaatselijke ondersoorten die bij hun eigen klimaat passen: de zwarte bij van Noord-Europa, de carnicabij van de Alpen en de Balkan, de Italiaanse bij van het Italiaanse schiereiland en andere. Die van Sicilië is Apis mellifera siciliana, in het Italiaans de ape nera sicula of ape nera siciliana.

Het is een kleine bij met een donker, bijna zwart achterlijf, geelachtig dons en kortere vleugels dan de Italiaanse bij. Over haar oorsprong wordt gediscussieerd, maar ze wordt meestal gezien als verwant aan de honingbijen van Noord-Afrika, net aan de overkant van het Kanaal van Sicilië, wat zou verklaren hoe goed ze tegen hitte kan.

Hoe verschilt ze van de Italiaanse bij?

De Italiaanse honingbij, Apis mellifera ligustica, is een van de meest gehouden honingbijen ter wereld: goudkleurig, zachtaardig en heel productief in een gematigde zomer. Op die bij stapten de meeste Siciliaanse imkers over, en die wordt door de meeste koninginnentelers verkocht.

De Siciliaanse zwarte bij en de Italiaanse bij (volgens de beschrijving van het Slow Food-presidium)
Siciliaanse zwarte bij (siciliana)Italiaanse bij (ligustica)
KleurDonker, bijna zwart achterlijf, geelachtig donsGoudgele banden
GrootteKlein, met korte vleugelsGroter
HitteBlijft werken boven 40°CVertraagt bij extreme hitte
KarakterZachtaardigZachtaardig
Waar gehoudenVooral de provincies Palermo en Trapani en de kleine eilandenWereldwijd

Slow Food beschrijft de zwarte bij als productief, zelfs bij heel hoge temperaturen, en bestand tegen plotselinge temperatuurwisselingen. Allebei handig in een Siciliaanse zomer als die van 2026, toen het gebied rond mijn villa twee tot drie maanden bijna geen regen zag en het op sommige dagen boven 40°C kwam.

Waarom verdween de Siciliaanse zwarte bij bijna?

Eeuwenlang hielden Siciliaanse imkers de zwarte bij in traditionele kasten van de holle stengels van reuzenvenkel (ferula) of van kurk, opgestapeld tot muren. Toen het imkeren in de jaren zeventig en tachtig modern werd, vervingen ze die door moderne kasten met losse ramen, en de inheemse bij door ingevoerde Italiaanse koninginnen, die makkelijk te koop waren en geteeld op zachtaardigheid en opbrengst.

Honingbijkoninginnen paren in de lucht met darren van veel volken uit een groot gebied, dus zodra het eiland vol Italiaanse bijen zat, werd de inheemse bij door kruising snel verdund. Binnen één generatie imkers waren zuivere volken van de zwarte bij zo goed als verdwenen.

Hoe werd de Siciliaanse zwarte bij gered?

Het verhaal is vooral dat van één man. De imker Carlo Amodeo leerde de zwarte bij kennen via de entomoloog Pietro Genduso uit Palermo. In 1987 vond hij in Carini, vlak bij het vliegveld van Palermo, een paar overgebleven volken bij een oude imker.

Het probleem was hoe je ze zuiver kweekt op een eiland vol Italiaanse bijen. Het antwoord waren andere eilanden. Amodeo kweekte koninginnen van de zwarte bij geïsoleerd op kleine eilanden waar geen andere honingbijen werden gehouden, eerst Ustica, toen Eolische eilanden als Filicudi, Alicudi en Vulcano en later Linosa en Lampedusa, zodat de koninginnen alleen met darren van de zwarte bij konden paren.

In 2008, nadat Amodeo alarm had geslagen over het voortbestaan van de bij, maakte Slow Food de Siciliaanse zwarte bij tot een van zijn presidia, de projecten die bedreigde voedingsmiddelen en rassen beschermen. Er volgde een vereniging van telers, en in 2019 meldde hij dat er zo'n 30.000 koninginnen van de zwarte bij waren teruggebracht, met ongeveer 2.500 kasten bij zo'n 240 imkers.

Waar worden Siciliaanse zwarte bijen nu gehouden?

Het Slow Food-presidium omvat de provincies Palermo en Trapani, met steun van de regio Sicilië, en tot de producenten horen imkers in heel West-Sicilië; een van hen zit in Mazara del Vallo, mijn dichtstbijzijnde stad. Teeltlijnen worden nog steeds op de kleine eilanden gehouden, waar het isolement ze zuiver houdt.

Honing van de zwarte bij wordt verkocht door producenten van het presidium, op Slow Food-markten en in delicatessenzaken op Sicilië en daarbuiten. Hij is nooit goedkoop, omdat er weinig volken zijn en de bij gewaardeerd wordt omdat ze de ondersoort in leven houdt, niet om pure opbrengst.

Hoe smaakt honing van de Siciliaanse zwarte bij?

Er is niet één smaak van zwarte-bijenhoning: zoals alle honing smaakt hij naar de bloemen waar de bijen op werkten. Honing van het presidium wordt gemaakt van ongeveer april tot juli, dus hij komt meestal van de lente- en vroege zomerbloemen van West-Sicilië: citrusbloesem (zagara), sulla, wilde tijm, wilde bloemen en op sommige plekken eucalyptus. Mijn stuk over waarom Siciliaanse honing anders smaakt beschrijft die bloemen.

Online zie je grote beweringen over zwarte-bijenhoning, bijvoorbeeld dat de bij resistent is tegen de varroamijt. Daar heb ik geen stevig, gepubliceerd bewijs voor gevonden, dus ik herhaal ze niet. Wat de honing bijzonder maakt, is eenvoudiger: hij komt van een zeldzame inheemse bij die door een klein aantal imkers wordt gehouden, meestal in kleine hoeveelheden.

Kun je zelf Siciliaanse zwarte bijen houden?

Op Sicilië wel. Telers rond het presidium verkopen koninginnen en volken, en wie ze houdt, helpt het project, want elke nieuwe bijenstand met zuivere zwarte bijen levert darren die de plaatselijke paring zuiver houden. Buiten Sicilië is het minder zinvol: de bij is aangepast aan het Siciliaanse klimaat, en het verplaatsen van bijen en koninginnen tussen landen valt onder diergezondheidsregels.

Wie in Italië bijen houdt, moet zijn kasten laten registreren in het nationale bijenregister, welke bij hij ook houdt. Mijn eerste jaar als imker, met de fouten die ik met het materiaal maakte, staat in imkeren op Sicilië: mijn eerste jaar.

Onze bijen bij de villa

Een raam met bijen wordt bij de villa in een nieuwe kast gezet

Mijn eerste volk kwam in het voorjaar van 2026 als aflegger van een imker bij Trapani, en in augustus had de bijenstand na een zwerm, een beroofde kast en een heel droge zomer twee sterke volken. Welke bijen ik in de toekomst houd, en of de zwarte bij bij mijn eigen bijenstand hoort, ben ik nog aan het uitzoeken, en ik schrijf erover naarmate de volken groeien.

De bijen halen hun voedsel van de wilde bloemen, citrusbomen en kruiden rond de villa, en hoe ze door de zachte Siciliaanse winter komen, staat in bijen in de winter.

Veelgestelde vragen

Wat is de Siciliaanse zwarte bij?

De Siciliaanse zwarte bij, Apis mellifera siciliana, is de inheemse ondersoort van de honingbij op Sicilië. Ze is klein, met een donker achterlijf en geelachtige haren, zachtaardig en blijft werken bij temperaturen boven 40°C. In het Italiaans heet ze ape nera sicula of ape nera siciliana.

Is de Siciliaanse zwarte bij bedreigd?

Ze verdween bijna nadat Siciliaanse imkers vanaf de jaren zeventig overstapten op ingevoerde Italiaanse bijen, en zuivere volken zijn nog steeds vrij zeldzaam. Sinds eind jaren tachtig wordt ze geïsoleerd op kleine eilanden gekweekt en sinds 2008 beschermd door een Slow Food-presidium, met tienduizenden teruggebrachte koninginnen.

Wie heeft de Siciliaanse zwarte bij gered?

Vooral de imker Carlo Amodeo, die in 1987 in Carini bij Palermo overgebleven volken vond en ze geïsoleerd kweekte op eilanden als Ustica, Filicudi, Alicudi en Vulcano, zodat de koninginnen alleen met darren van de zwarte bij konden paren.

Wat is het verschil tussen de zwarte bij en de Italiaanse bij?

De Siciliaanse zwarte bij is kleiner en donkerder, met kortere vleugels, en kan heel goed tegen extreme hitte. De Italiaanse bij, Apis mellifera ligustica, is goudkleurig, groter, heel productief in gematigde zomers en wordt wereldwijd gehouden. Allebei zijn ze zachtaardig.

Hoe smaakt honing van de Siciliaanse zwarte bij?

Dat hangt af van de bloemen. Honing van het presidium wordt gemaakt van ongeveer april tot juli, dus hij komt meestal van lente- en vroege zomerbloemen als citrusbloesem, sulla, wilde tijm en wilde bloemen, elk met een eigen smaak en kleur.

Waar kun je honing van de Siciliaanse zwarte bij kopen?

Bij imkers van het Slow Food-presidium, vooral in de provincies Palermo en Trapani, op Slow Food-markten en in sommige delicatessenzaken in Italië en daarbuiten. Let op de naam van het presidium en een producent met naam.

Bronnen en kleine lettertjes

De aantallen koninginnen, kasten en imkers zijn die van Carlo Amodeo uit 2019. Aan honing van de zwarte bij wordt hier geen gezondheidsvoordeel toegeschreven.

Bronvermelding

Foto: Operation Sicily®, alle rechten voorbehouden, via operationsicily.com.

Foto: Operation Sicily®, alle rechten voorbehouden, via operationsicily.com.