Waar wordt tijmhoning van gemaakt?
Tijmhoning is een monoflorale honing, grotendeels gemaakt van de nectar van tijm. Welke tijm, hangt af van het land. In Italië, en vooral op Sicilië, is het Thymbra capitata, een kleine houtige struik van droge, stenige, zonnige grond, met smalle aromatische blaadjes en dichte hoofdjes roze-paarse bloemen. Je ziet hem nog als Thymus capitatus of Coridothymus capitatus: botanici hebben hem tussen geslachten verschoven, en Plants of the World Online van Kew erkent nu Thymbra capitata. Op Sicilië heet hij satra of satarèdda.
Hij is inheems in het hele Middellandse Zeegebied, van Portugal en Spanje via Italië, Sicilië en Griekenland tot Turkije, de Levant en Noord-Afrika. Elders kan tijmhoning van andere soorten komen: in Spanje en Frankrijk vooral van echte tijm, Thymus vulgaris, en in Griekenland van een mengsel van tijmsoorten en verwante lipbloemigen. Ook daarom zijn tijmhoningen uit verschillende landen niet hetzelfde.
Hoe smaakt tijmhoning?
Sterk, aromatisch en kruidig. Tijmhoning is niet subtiel, en het is de honing die mensen onthouden. De Europese beschrijvingen (Persano Oddo en Piro, 2004), die het Siciliaanse Thymus capitatus-type beschrijven, geven hem middelmatige zoetheid, middelmatige zuurgraad, geen bitterheid en een middelmatig tot sterk aroma met houtige, frisse, bloemige en fruitige tonen, plus een scherpere toon die proevers "chemisch" noemen, het soort geur van gekneusde kruidenblaadjes. Slow Food beschrijft de tijmhoning van de Iblei als zoet, met licht pittige bloementonen en een intens aroma dat lang blijft hangen.
Vergeleken met de lichte, fijne oranjebloesemhoning van hetzelfde eiland is hij donkerder, hartiger en veel langer in de mond. Een lepel direct uit de pot kan bijna harsachtig aanvoelen. Door die intensiteit gebruiken veel mensen hem eerder als smaakmaker dan als zoetmiddel.
Welke kleur heeft tijmhoning, en kristalliseert hij?
Tijmhoning is amberkleurig, van licht tot vrij donker. De Europese referentiemonsters kwamen gemiddeld uit op ongeveer 53 mm op de Pfund-kleurschaal, in het lichtamber bereik, duidelijk donkerder dan citrus- of sullahoning.
Hij kristalliseert meestal langzaam. Tijmhoning bevat merkbaar meer fructose dan glucose, en fructose blijft veel makkelijker opgelost, dus een pot kan maanden vloeibaar blijven voordat hij dikker wordt. Als hij vast wordt, wordt hij lichter en ondoorzichtig. Het blijft dezelfde honing, en waarom kristalliseert honing? legt uit hoe je vaste honing weer vloeibaar maakt.
| Siciliaanse tijmhoning | Griekse tijmhoning | Oranjebloesemhoning | |
|---|---|---|---|
| Hoofdplant | Thymbra capitata | Tijmsoorten en andere lipbloemigen | Citrus |
| Kleur | Amber | Amber | Heel licht, wordt wit |
| Aroma | Sterk, kruidig, licht pittig | Sterk, kruidig | Bloemig, fris, fijn |
| Tijm- of citruspollen (gemiddeld) | Ongeveer 27% | Ongeveer 40% | Ongeveer 19% |
| Kristallisatie | Meestal langzaam | Wisselend, afhankelijk van de planten | Gematigd, fijn en glad |
| Seizoen | Zomer | Zomer | Lente |
Hyblahoning: waarom Siciliaanse tijmhoning beroemd is
De Monti Iblei, het kalkplateau in het zuidoosten van Sicilië rond Ragusa en Siracusa, danken hun naam aan Hybla, een naam die Grieken en Romeinen aan meerdere plaatsen in het oosten van Sicilië gaven, waaronder de Griekse kolonie Megara Hyblaea aan de kust ten noorden van Siracusa. In de Latijnse poëzie werden Hybla en zijn bijen het symbool van de fijnste honing.
- Vergilius, Ecloga 7: de herder Corydon noemt Galatea thymo mihi dulcior Hyblae, "zoeter voor mij dan de tijm van Hybla". Honing en tijm staan samen in één zin.
- Vergilius, Ecloga 1: de heg op een perceelgrens wordt om zijn wilgenbloesem begraasd door "Hyblaeïsche bijen", een manier om te zeggen: de beste bijen.
- Anderen: Hyblahoning komt ook voor bij Ovidius, en de Griekse geograaf Strabo en de Romeinse schrijver Plinius de Oudere noemen de honing van de streek.
Welk oud Hybla de dichters precies bedoelden, is nog steeds onderwerp van discussie, dus het is veiliger te zeggen dat de naam Hybla de reputatie droeg dan hem aan één heuvel te koppelen. Zeker is dat de traditie leeft. Het Slow Food-presidium voor tijmhoning uit de Monti Iblei (Engels) steunt een kleine groep imkers, vooral in de provincies Ragusa en Siracusa, met een kleiner deel in de provincie Catania. Het legt ook vast hoe moeilijk de honing is geworden: de gemiddelde opbrengst is gedaald van ongeveer 6 kg per volk in de beste jaren tot ongeveer 2 kg, met de tijmheide onder druk van branden, ontginning, pesticiden en een veranderende bloei.
Wanneer wordt tijmhoning gemaakt?
In de zomer. Volgens het Slow Food-presidium bloeit Thymbra capitata meestal van eind mei tot begin augustus, afhankelijk van de hoogte: eerder aan de kust, later in de heuvels. De honing wordt aan het einde van die dracht geoogst, meestal in juli of begin augustus. Hij volgt op de citrus en sulla van de lente, en in West-Sicilië valt hij samen met het begin van de lange, droge zomer, wanneer er weinig anders bloeit; ook daarom is een tijmoogst zo gewild en zo wisselvallig. Een droge lente of een hittegolf tijdens de bloei kan hem flink verkleinen.
De imker moet twee dingen tegelijk afwegen: de honing lang genoeg laten staan om te rijpen en echte tijmhoning te worden, maar niet zo lang dat de bijen er in het zomerse drachtgat van gaan leven. Op dat moment te veel nemen kan een volk in augustus krap laten zitten. De bredere timing staat in wanneer oogst je honing?.
Waar komt Siciliaanse tijmhoning vandaan?

Overal waar genoeg wilde tijm groeit op droge, open, stenige grond. De Monti Iblei zijn het bekendste gebied, maar de plant groeit op kalkheuvels en in kustmacchia in veel delen van het eiland, ook in het westen. Tijmhoning is altijd een kwestie van landschap: de bijen hebben een grote hoeveelheid van de plant binnen vliegafstand nodig, en dat betekent garrigue die niet is omgeploegd, bebouwd of afgebrand.
Op ons land bij Mazara del Vallo groeit wilde tijm aan de drogere randen. Ik heb de precieze soort niet gedetermineerd en nog geen honing van onze volken geoogst, dus ik beweer niet dat onze bijen tijmhoning hebben gemaakt. Een klein stukje tijm rond één villa zou sowieso maar één draad zijn in een gemengde zomerhoning; echte tijmhoning vraagt hele hellingen. Wat de bijen en ik tot nu toe hebben geleerd, lees je in mijn eerste jaar imkeren op Sicilië, en over de inheemse bij van het eiland in de Siciliaanse zwarte bij.
Siciliaanse of Griekse tijmhoning: wat is het verschil?
Griekse tijmhoning is in het buitenland de bekendste tijmhoning, en Griekenland en Italië leverden de meeste monsters voor de Europese beschrijving. In stijl zijn de twee nauw verwant: amberkleurig, aromatisch, kruidig, al kristalliseert de Siciliaanse honing meestal trager dan de Griekse. De verschillen zitten in de details:
- De planten: Italiaanse tijmhoning komt grotendeels van Thymbra capitata. Griekse tijmhoning komt van die plant en van een reeks andere tijmsoorten en verwante lipbloemigen, en verschilt daardoor meer van plek tot plek.
- Het pollen: in de referentiegegevens bevatte Griekse tijmhoning meer tijmpollen (gemiddeld ongeveer 40%) en meer pollen in totaal dan Italiaanse (ongeveer 27%), die werd beschreven als typisch voor een ondervertegenwoordigde honing.
- De schaal: Hyblaeïsche tijmhoning is een klein, lokaal product; het Slow Food-presidium noemt maar een handvol producenten.
Geen van beide is per definitie beter. Een verse, goed gemaakte tijmhoning uit beide landen smaakt onmiskenbaar naar de plant; een oude, oververhitte of gemengde uit beide landen niet.
Hoe herken je echte tijmhoning?
Een laboratorium bevestigt de bloemherkomst van honing door een getraind proefpanel, fysische en chemische metingen en pollenanalyse (melissopalynologie) te combineren, waarbij de stuifmeelkorrels onder de microscoop worden geteld. Tijm geeft een complicatie: het pollen is ondervertegenwoordigd, de bloemen geven veel nectar in verhouding tot het pollen dat in de honing belandt. In de Europese referentiemonsters was tijmpollen gemiddeld 36% van het getelde pollen, met een bereik van 12,5% tot 67,6%, en de Italiaanse monsters kwamen gemiddeld maar op ongeveer 27% (Persano Oddo en Piro, 2004). Echte tijmhoning kan dus ruim onder de helft tijmpollen hebben, en smaak, geur en kleur wegen even zwaar als de telling.
Thuis zijn dit de nuttige controles:
- Het etiket: volgens EU-regels mag een honing alleen naar een bloem heten als hij geheel of grotendeels van die bloem komt. Zoek miele di timo met een plaatsnaam en een producent.
- De kleur: hij hoort amberkleurig te zijn. Een heel lichte "tijmhoning" is verdacht.
- De geur: open de pot en je hoort meteen tijm te ruiken.
- Prijs en hoeveelheid: tijmhoning uit de Iblei is schaars, en goedkope tijmhoning in grote hoeveelheden verdient een vraag.
Voor de bredere controles, en waarom thuistrucs zoals de watertest niet werken, zie hoe herken je echte honing? en honingetiketten uitgelegd.
Hoe gebruik je tijmhoning?
Omdat hij zo aromatisch is, werkt tijmhoning het best bij eten dat ertegen kan, en in kleine hoeveelheden.
- Bij kaas: een straaltje over belegen pecorino, een rijpe caciocavallo of een pittige Ragusano is een klassieke Siciliaanse combinatie; zie Siciliaanse kaas.
- Yoghurt, noten en fruit: over dikke yoghurt met walnoten, of bij verse vijgen of peren.
- Hartig koken: bestrijk geroosterd lam, varkensvlees, wortels of pompoen ermee in de laatste minuten, of klop een beetje door een vinaigrette. Laat toegevoegd behoudt hij meer aroma.
- Dranken: in thee of een warme citroendrank als die iets is afgekoeld.
- Bij wijn: wat tijmhoning en kaas bij een glas marsala of zoete passito; zie de gids over Siciliaanse wijn.
Bewaar hem gesloten, op kamertemperatuur en uit de zon. Zoals alle honing is hij niet geschikt voor baby's jonger dan 12 maanden, vanwege het risico op zuigelingenbotulisme.
Veelgestelde vragen
Van welke plant komt Siciliaanse tijmhoning?
Vooral van Thymbra capitata, een wilde mediterrane tijm die vaak nog Thymus capitatus heet. Het is een kleine houtige struik van droge, stenige grond met dichte hoofdjes roze-paarse bloemen, op Sicilië satra of satarèdda genoemd.
Wat is miele di timo?
Italiaans voor tijmhoning. Op Sicilië bedoelt men honing die grotendeels van de nectar van wilde tijm, Thymbra capitata, komt. De bekendste is miele di timo ibleo uit de Monti Iblei rond Ragusa en Siracusa, waarvoor een Slow Food-presidium bestaat.
Wat is Hyblahoning?
Honing uit Hybla, de oude naam die verbonden is met de Monti Iblei en andere plaatsen in het oosten van Sicilië. Romeinse dichters gebruikten hem als symbool voor de fijnste honing: in zijn zevende Ecloga laat Vergilius een herder zijn geliefde zoeter noemen dan de tijm van Hybla.
Kristalliseert tijmhoning?
Ja, maar langzaam. Tijmhoning heeft meer fructose dan glucose, dus hij blijft vaak maanden vloeibaar voordat hij dikker wordt. Als hij vast wordt, wordt hij lichter en ondoorzichtig, en voorzichtig verwarmen maakt hem weer vloeibaar.
Waarom is tijmhoning zo sterk?
Omdat de nectar het aroma van de plant meedraagt. Tijm is een van de meest aromatische mediterrane kruiden, en een honing die er grotendeels van komt, houdt een sterke, kruidige, licht pittige geur en een lange afdronk.
Waarom is Siciliaanse tijmhoning duur?
Omdat er weinig van is. Hij hangt af van grote velden wilde tijm die in de vroege zomer bloeien, en het Slow Food-presidium meldt dat de gemiddelde opbrengst in de Monti Iblei is gedaald van ongeveer 6 kg per volk in de beste jaren tot ongeveer 2 kg, tegenover gemiddeld ongeveer 25 kg voor oranjebloesem- of wilde bloemenhoning in een normaal jaar.
Is Griekse tijmhoning hetzelfde als Siciliaanse?
Vergelijkbaar in stijl, amberkleurig en sterk kruidig, maar niet hetzelfde. Griekse tijmhoning komt van meerdere tijmsoorten en verwante planten en bevat meestal meer tijmpollen; Siciliaanse komt grotendeels van Thymbra capitata en wordt in veel kleinere hoeveelheden gemaakt.
Wat past goed bij tijmhoning?
Sterke kazen zoals belegen pecorino en caciocavallo, dikke yoghurt met walnoten, vijgen en peren, en lam, varkensvlees of wortelgroenten die je er aan het eind van de bereiding mee bestrijkt. Gebruik er weinig van, want hij is erg aromatisch.
Bronnen en kleine lettertjes
- Persano Oddo en Piro (2004), Main European unifloral honeys: descriptive sheets, Apidologie 35, blad Thymus (Engels)
- Slow Food Foundation: presidium tijmhoning uit de Monti Iblei (Engels)
- Royal Botanic Gardens, Kew, Plants of the World Online: Thymbra capitata (Engels)
- The Internet Classics Archive (MIT): Vergilius, Ecloga 7, Engelse vertaling
- EUR-Lex: Richtlijn 2001/110/EG van de Raad inzake honing
De cijfers zijn gemiddelden van referentiemonsters. Elke tijmhoning verschilt per jaar, per helling en per imker.
Bronvermelding
Foto: Nadin Nandin, Unsplash-licentie, via Unsplash.
Foto: Valerio Giannattasio, Unsplash-licentie, via Unsplash.

