Waarom kun je olijven niet zo van de boom eten?

Wie ooit in een verse olijf heeft gebeten, vergeet het niet. Rauwe olijven bevatten oleuropeïne, een stof die zo bitter is dat de vrucht vers geplukt oneetbaar is. Inleggen is niets anders dan die stof eruit trekken of afbreken tot de olijf lekker smaakt.

Oleuropeïne lost op in water, daarom hoort bij elke methode weken, zouten of fermenteren. Water en zout logen hem langzaam uit het vruchtvlees. In pekel zetten melkzuurbacteriën die van nature op de vrucht leven de suikers om in zuren, die olijven uit de pekel hun frisse zuur geven en helpen de bitterheid los te maken. Loog, de methode van veel fabrieken, breekt hem chemisch af in uren in plaats van maanden. Elke methode geeft een andere olijf, en elke methode vraagt een andere hoeveelheid tijd.

Dezelfde stoffen dragen eraan bij dat verse olijfolie van vroeg geplukte vruchten bitter en pittig smaakt. Olie neemt er maar weinig van op: het grootste deel van de bitterheid blijft in de vrucht en het water bij de molen, en zo wordt, zoals beschreven in hoe olijfolie wordt gemaakt, van olijven iets wat je zo over brood kunt schenken.

Welke olijven kun je inleggen?

Elke olijf kun je inleggen, groen, verkleurend of zwart, maar de methode moet bij de vrucht passen:

  • Groene olijven, volgroeid maar voor het verkleuren geplukt, zijn stevig en blijven knapperig. Ze passen bij ontbitteren in water, kneuzen en lange fermentatie in pekel.
  • Verkleurende olijven, roze tot roodbruin en nog stevig, passen bij pekel en gekneusde olijven.
  • Zwarte, volrijpe olijven zijn zachter en voller. Ze passen bij pekel en droog zouten, waardoor ze krimpen tot de gerimpelde zwarte olijven die je kent uit Griekenland en Marokko.

Pluk met de hand, gooi alles weg met deukjes, scheuren of gaatjes van de olijfvlieg, en sorteer de vruchten op grootte en kleur zodat elke partij gelijkmatig wordt. Begin binnen een paar dagen na het plukken, zwarte olijven eerst, want rijpe vruchten bederven het snelst. Grote olijven worden in sterke pekel sneller zacht en gerimpeld, daarom gebruikt de handleiding van de University of California voor hen een mildere pekel. Wanneer elke fase aan de boom komt, staat in wanneer olijven oogsten, en hoe een boom goed blijft dragen in olijfboom verzorgen.

Wat zijn de manieren om olijven in te leggen?

De nuttigste bron voor thuis is publicatie 8267 van de University of California, Olives: Safe Methods for Home Pickling, geschreven door voedingswetenschappers van UC Davis. Die behandelt water, pekel, droog zout en loog, en de tijden en verhoudingen hieronder komen daaruit, omgerekend naar metrische maten.

Manieren om thuis olijven in te leggen (tijden en houdbaarheid volgens UC ANR, publicatie 8267)
MethodeBeste olijvenKlaar naResultaatHoudbaarheid
Ontbitteren in water (gekneusd of ingesneden)Groen of verkleurend; zwart voor ingesneden Kalamata-stijlOngeveer 1 tot 6 wekenStevig, fris, nog iets bitterTot een jaar in de koelkast (gekneusde groene) of koel en donker (Kalamata-stijl), in pekel met zout en azijn
Pekel (gefermenteerd)Groen, verkleurend of zwart2 tot 6 maandenZout, friszuur, complexOngeveer een jaar in pekel, luchtdicht, koel en donker
Droog zoutenVolrijp zwart5 tot 6 wekenGerimpeld, vol, zout, licht bitterTot 6 maanden in de koelkast
Loog (commercieel)Groen of zwartOngeveer 1 tot 2 wekenMild, stevig, het minst bitterTot 2 maanden in pekel in de koelkast; zuurarm

Voor een eerste partij geeft ontbitteren in water het snelste resultaat en pekel de beste smaak. Loog zou ik aan de fabrieken overlaten; waarom, lees je hieronder.

Hoe ontbitter je olijven in water?

Ontbitteren in water is de snelste methode voor thuis en verandert de smaak van de olijf het minst. Omdat gewoon water de oleuropeïne maar langzaam oplost, moet elke olijf eerst geopend worden.

  1. Kneus of snijd de olijven in. Voor gekneusde groene olijven sla je elke olijf met een houten hamer of deegroller net hard genoeg om het vruchtvlees te laten openbarsten, zonder de pit te breken. Zwarte olijven snijd je een of twee keer in de lengte in.
  2. Laat ze weken in koel water in een bak van glas of voedselveilig plastic, met een bord of een dichte zak vol water erop zodat elke olijf onder water blijft.
  3. Ververs het water elke dag. UC ANR noemt 6 tot 7 dagen voor gekneusde groene olijven en 8 tot 10 dagen voor ingesneden zwarte olijven in Kalamata-stijl, tot 20 dagen als je ze minder bitter wilt. Proef om de paar dagen een olijf.
  4. Zet ze in een eindpekel van zout en azijn. Voor gekneusde groene olijven gebruikt UC ANR ongeveer 120 g zout en 125 ml witte wijnazijn per liter water; voor Kalamata-stijl hetzelfde zout met ongeveer 250 ml rode wijnazijn per liter.

Gekneusde groene olijven zijn ongeveer vier dagen na het inleggen in de eindpekel klaar, moeten in de koelkast staan en blijven daar tot een jaar goed. Olijven in Kalamata-stijl hebben ongeveer een maand in de pekel nodig en blijven daarna ongeveer een jaar goed op een koele, donkere plek of in de koelkast, zolang de bak luchtdicht blijft. In water ontbitterde olijven houden altijd iets bitters, en dat vinden veel mensen juist het lekkere eraan.

Hoe leg je olijven in pekel in, en hoeveel zout gaat er in de pekel?

Pekel is de traditionele manier rond de Middellandse Zee: hele olijven liggen maandenlang in zout water en fermenteren. Je hebt alleen zout, water en tijd nodig, en het zout is wat ze veilig houdt.

Het Italiaanse nationale gezondheidsinstituut, het Istituto Superiore di Sanità, zegt dat olijven in pekel zout nodig hebben van minstens 10% van het water, en dat te weinig zout de meest gemaakte fout is in zelfgemaakte pekel, omdat bij weinig zout naast de fermentatie schadelijke bacteriën kunnen groeien, ook de bacterie die botulisme veroorzaakt. In de praktijk betekent dat 100 tot 120 g zout per liter water. Gebruik zuiver zout zonder jodium of antiklontermiddel, zoals inmaakzout of zuiver zeezout, bijvoorbeeld uit de zoutpannen van Trapani bij ons in de buurt.

  • Zwarte olijven (Griekse stijl): UC ANR begint met een middelsterke pekel van ongeveer 60 g zout per liter voor een week en stapt dan voor minstens twee maanden over op sterke pekel van ongeveer 120 g per liter, die je twee of drie maanden lang elke maand ververst als je ze minder bitter wilt. Met het Italiaanse advies in gedachten is het de voorzichtige keuze om de hele tijd bij de sterkere pekel te blijven.
  • Groene olijven: UC ANR bedekt groene olijven met pekel van ongeveer 120 g zout per liter, of ongeveer 75 g voor grote olijven die in sterke pekel rimpelen, plus ongeveer 125 ml azijn per liter voor de zuurgraad, en houdt ze op ongeveer 21°C. Het Italiaanse advies zou het zout op 100 g of meer houden. Fermentatie gaat het snelst tussen ongeveer 21 en 32°C. Reken de eerste dagen op gas en schuim; vul aan met verse pekel zodat de olijven bedekt blijven. Als het borrelen stopt, binnen ongeveer twee maanden, sluit je de deksels en laat je ze nog twee tot vier maanden staan. UC ANR noemt dit groene olijven op Siciliaanse wijze.

Olijven in pekel hebben twee tot zes maanden nodig, groene langer dan zwarte. Goed gefermenteerd, luchtdicht en koel en donker bewaard blijven ze ongeveer een jaar goed in hun pekel. Spoel of week ze kort voor het eten als ze te zout zijn.

Hoe leg je olijven in droog zout in?

Droog zouten maakt van rijpe zwarte olijven de zachte, gerimpelde, intens hartige olijven die op markten rond de Middellandse Zee liggen. Het werkt alleen met volrijpe, donkere vruchten, en kleinere olijven zijn beter omdat grote te zacht worden.

  1. Weeg de olijven en meng ze grondig met de helft van hun gewicht aan zout: ongeveer 500 g zout per kilo olijven.
  2. Doe ze in iets wat kan uitlekken, zoals een kist van latten, een mand of een bak met gaten, bekleed met kaasdoek, met een laag zout erop en een doek erover. Zet het overdekt buiten of boven een bak, want het bittere vocht dat eruit druppelt, geeft vlekken.
  3. Houd het op ongeveer 15 tot 27°C en meng olijven en zout één keer per week door, met elke keer een beetje zout erop.
  4. Zeef na ongeveer vijf tot zes weken, als ze goed smaken, het zout eraf en laat de olijven een nacht drogen.

Ze blijven zout en een beetje bitter. UC ANR mengt de klare olijven met ongeveer 100 g zout per kilo, doet ze in luchtdichte bakken en gebruikt ze op een koele plek binnen een maand, of bewaart ze tot zes maanden in de koelkast. Veel mensen schudden ze voor het serveren door een beetje olie en kruiden, het liefst vlak voor het eten.

Wat is inleggen met loog, en moet je dat thuis doen?

Loog is natriumhydroxide, ook wel caustische soda genoemd. In een zwakke loogoplossing wordt de oleuropeïne in uren in plaats van maanden afgebroken, daarom is het de standaardmethode voor een groot deel van de commerciële handel in tafelolijven: groene olijven op Spaanse wijze, Californische zwarte olijven en, in West-Sicilië, de beroemde felgroene olijven volgens het sistema Castelvetrano van Nocellara del Belice. De handelsnorm van de Internationale Olijfraad noemt dit behandelde olijven, tegenover natuurlijke olijven die alleen in pekel rijpen.

Thuis zou ik het niet aanraden. Loog is sterk bijtend: UC ANR waarschuwt dat het ernstige brandwonden en blijvend oogletsel kan veroorzaken, alleen met veiligheidsbril en rubberen handschoenen gebruikt mag worden en nooit in contact mag komen met aluminium, tin of gegalvaniseerd metaal, dat het aantast terwijl er waterstofgas vrijkomt. Daarna moeten de olijven dagenlang gespoeld worden tot er geen spoor meer over is. Met loog behandelde olijven die niet gefermenteerd zijn, zijn bovendien zuurarm voedsel en geven bij verkeerd bewaren een risico op botulisme. Wil je het toch proberen, volg dan de volledige handleiding van UC ANR precies, zonder af te wijken. Voor alle anderen geven water en pekel uitstekende olijven zonder enig gevaar.

Houd je van de milde, boterige groene Castelvetrano-stijl, dan kun je die beter kopen dan zelf maken. Het verhaal van de olijf en zijn twee DOP’s staat in Nocellara del Belice.

Hoe maak je Siciliaanse gekneusde olijven (olive schiacciate)?

Olive schiacciate, gekneusde olijven, zijn de klassieke Siciliaanse manier om verse groene olijven in de oogsttijd te bereiden. Op smaak gebracht heten ze vaak olive cunzate, van het Siciliaanse woord voor aangemaakt. Ze lijken op de gekneusde, in water ontbitterde olijven hierboven.

  1. Pluk stevige groene olijven en kneus ze een voor een met een platte steen, een houten hamer of de zijkant van een zware pot, zodat het vruchtvlees openbarst maar de pit heel blijft. Sommige koks halen nu de pitten eruit.
  2. Laat ze weken in koud water dat je elke dag ververst, tot het meeste bitter weg is. Dat duurt meestal ongeveer een week tot tien dagen; proef tussendoor.
  3. Laat ze uitlekken en maak ze aan met zout, en naar keuze knoflook, bleekselderij, wortel, chili, oregano of wilde venkel, een scheut wijnazijn en olijfolie.

Zo aangemaakt, met verse knoflook en groente in olie, zijn ze een vers gerecht en geen conserve: bewaar ze in de koelkast en eet ze binnen een paar dagen op. Wil je gekneusde olijven langer houden, bewaar ze dan zonder dressing in een pekel van zout en azijn in de koelkast, zoals bij de methode met water, en maak telkens een kommetje aan als je zin hebt. In de Siciliaanse keuken liggen ze op antipastoborden naast lokale kaas; mijn gids over Siciliaanse kaas noemt de kazen die erbij passen.

Hoe bewaar je zelf ingelegde olijven veilig?

Groene olijven in een bak met een opscheplepel

Botulisme is zeldzaam maar ernstig, en de meeste gevallen komen van zelfgemaakte conserven. Het Istituto Superiore di Sanità telt in Italië 20 tot 30 gevallen per jaar, het overgrote deel door thuis ingemaakt voedsel, en noemt olijven bij de groenteconserven die erbij betrokken zijn. De bacterie Clostridium botulinum groeit zonder lucht in voedsel dat niet zuur genoeg is. Olijven zijn van nature zuurarm, dus zout, zuur en kou houden ze veilig.

  • Genoeg zout in de pekel: minstens 10% van het water bij olijven in pekel, en verdun een inlegpekel nooit om hem minder zout te maken. Week de olijven liever vlak voor het eten in vers water.
  • Houd de olijven altijd onder de pekel, in schoon glas of voedselveilig plastic met goed sluitende deksels die niet roesten.
  • Zet in de koelkast: in water ontbitterde olijven, gekneusde olijven en alles wat met olie, knoflook of kruiden is aangemaakt.
  • Weck olijven nooit in een kokend waterbad. UC ANR is duidelijk dat olijven zuurarm zijn, alleen onder druk, in een speciale drukinmaakketel, veilig te steriliseren zijn en dat verkeerd ingemaakte olijven botulisme hebben veroorzaakt.
  • Gooi beschimmelde, zachte of vies ruikende olijven weg, in elke fase, zonder te proeven. Gooi ook elke pot weg met een bolle of lekkende deksel, of met inhoud die nog gas maakt als de fermentatie allang klaar had moeten zijn. Geef twijfelachtige olijven ook niet aan dieren.

Ter vergelijking: de internationale Codex-norm voor commerciële tafelolijven die niet gepasteuriseerd zijn, eist minstens 5 tot 6% zout en een pH van hoogstens 4,3 in de pekel. Thuis kun je de pH niet makkelijk meten, nog een reden om bij de hogere zouthoeveelheden en de koelkast te blijven. Symptomen van botulisme zijn onder meer wazig of dubbel zien, hangende oogleden, onduidelijk praten en moeite met slikken; wie die krijgt na het eten van zelfgemaakte conserven, heeft meteen spoedeisende medische hulp nodig.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt het om olijven in te leggen?

Dat hangt af van de methode. Gekneusde, in water ontbitterde olijven kun je na een tot twee weken eten, droog gezouten zwarte olijven na vijf tot zes weken, en in pekel gefermenteerde olijven hebben twee tot zes maanden nodig, groene langer dan zwarte.

Waarom zijn verse olijven zo bitter?

Verse olijven bevatten oleuropeïne, een heel bittere stof. Water, pekel of zout trekken die uit het vruchtvlees, en fermentatie helpt hem af te breken. Commercieel inleggen met loog breekt hem chemisch af, daarom zijn met loog behandelde olijven het mildst.

Hoeveel zout doe je in pekel voor olijven?

Voor olijven in pekel minstens 10% van het gewicht van het water, dus ongeveer 100 tot 120 g zout per liter. Het Italiaanse nationale gezondheidsinstituut noemt 10% als minimum voor olijven in pekel, omdat bij minder zout schadelijke bacteriën kunnen groeien.

Kun je olijven ontbitteren zonder loog?

Ja, en thuis is dat de veiligere keuze. Water, pekel en droog zout halen de bitterheid eruit met niets meer dan water en zout. Ze duren langer en laten iets meer bitter over, wat veel mensen juist lekker vinden.

Kun je botulisme krijgen van zelf ingelegde olijven?

Ja, als ze slecht gemaakt of bewaard worden, daarom zijn de regels belangrijk: genoeg zout in de pekel, olijven altijd bedekt, de koelkast voor in water ontbitterde en aangemaakte olijven, geen wecken in een waterbad, en alles wat beschimmeld, zacht, gasvormend of vies ruikend is ongeproefd weggooien.

Is het witte laagje op olijvenpekel gevaarlijk?

Niet altijd, maar zie het als een waarschuwing. Een dun wit laagje op pekel die aan de lucht staat, is vaak een oppervlaktegist, en UC ANR raadt luchtdichte bakken aan om gisten en schimmels te beperken. De regel is duidelijk: als de olijven zelf in welke fase ook beschimmeld, zacht of vies ruikend worden, gooi ze ongeproefd weg.

Wat zijn olive schiacciate?

Siciliaanse gekneusde olijven: verse groene olijven worden opengeslagen, ongeveer een week ontbitterd in water dat elke dag wordt ververst, en dan aangemaakt met zout, knoflook, bleekselderij, chili, oregano, azijn en olijfolie. Aangemaakt heten ze olive cunzate, horen ze in de koelkast en eet je ze binnen een paar dagen op.

Moeten zelf ingelegde olijven in de koelkast?

In water ontbitterde, gekneusde en droog gezouten olijven wel. Goed gefermenteerde olijven in sterke pekel kunnen in luchtdichte potten ongeveer een jaar koel en donker staan, maar een geopende pot hoort in de koelkast.

Bronnen en kleine lettertjes

Volg geteste handleidingen precies; twijfel je over een partij olijven, gooi die dan ongeproefd weg.

Bronvermelding

Foto: blackieshoot, Unsplash-licentie, via Unsplash.

Foto: Michael Collett, Unsplash-licentie, via Unsplash.