Wat gebeurt er voordat de olijven bij de molen komen?

Goede olie begint aan de boom. Olijven voor olie worden op Sicilië van oktober tot december geplukt, met de hand, met handharken of met handschudders, op netten onder de boom. Vruchten die op de grond hebben gelegen, gaan gisten en bederven de olie, dus zorgvuldige telers rapen ze nooit op. Wanneer je plukt is een beslissing op zich, die zowel de smaak als de hoeveelheid olie verandert; daarover meer in wanneer oogst je olijven?.
Vanaf het moment van plukken begint een olijf af te breken. De olijven gaan in ondiepe, geventileerde kratten, nooit in zakken, en het doel is ze binnen 24 uur te malen. De Valle del Belìce DOP, de beschermde olie uit het dal naast ons, staat hooguit twee dagen toe. Olijven die in een warme hoop liggen, gaan gisten en geven het muffe, modderige gebrek dat geen enkele filter meer weghaalt.
Wat is een frantoio?
Een frantoio is een oliemolen, van het Italiaanse frangere, breken. Vroeger had bijna elk dorp in olijvenland er een, en veel dorpen nog steeds: in West-Sicilië bedient de plaatselijke molen iedereen, van grote landgoederen tot gezinnen met een handvol bomen, die hun kratten brengen, hun eigen olijven laten malen en met hun eigen olie naar huis gaan. Dat systeem heet molitura conto terzi (malen voor derden), en zo laten kleine telers hun olijven malen.
Een moderne frantoio is een rij roestvrijstalen machines: een stortbak en transportband, een ontbladeraar en wasmachine, een breker, een rij malaxeurs, een horizontale decanter, een verticale separator en opslagtanks. Een traditionele molen heeft in plaats daarvan granieten molenstenen en een hydraulische pers. Allebei maken ze olijfolie van niets anders dan olijven.
Als je olijven binnenkomen, bekijkt een goede molenaar ze voordat er iets in de stortbak gaat: hoe gaaf, hoe rijp en hoe nat ze zijn. De gids van de University of California stelt dat vruchten met een vochtgehalte van ongeveer 50 tot 56% het best uitpersen. Drogere vruchten geven een stugge pulp en kunnen de olie vlakke, droge tonen geven, terwijl nattere vruchten makkelijk emulsies vormen die de olie vasthouden. Dat is een van de redenen waarom een molenaar kan vragen naar recente regen voordat hij de lijn instelt.
Hoe wordt olijfolie gemaakt? Stap voor stap
| Stap | Wat er gebeurt | Waarom het ertoe doet |
|---|---|---|
| 1. Wegen | De olijven worden bij aankomst gewogen | Basis voor de rekening en de olieopbrengst |
| 2. Ontbladeren | Een ventilator blaast bladeren en takjes weg | Achtergebleven bladeren kunnen een harde, bladerige smaak geven |
| 3. Wassen | De olijven gaan door water om aarde en steentjes te verwijderen | Beschermt de machines; bij schone vruchten overgeslagen om geen extra water toe te voegen |
| 4. Breken | Een hamer-, schijven- of stenen breker maalt hele olijven tot pulp | Breekt de cellen open en maakt de olie vrij |
| 5. Malaxeren | De pulp wordt langzaam gemengd, meestal 20 tot 60 minuten | Kleine druppels vloeien samen zodat de olie kan worden gescheiden; hier ontstaat veel van het aroma |
| 6. Scheiden | Een decanter (of een pers) scheidt olie van water en vaste delen | Levert de ruwe olie en de pulp op |
| 7. Reinigen | Een verticale centrifuge haalt het resterende water en fijne deeltjes eruit | Natte olie gaat gisten en bederft |
| 8. Bezinken of filteren | De olie rust in tanks of gaat door een filter | Verwijdert bezinksel zodat de olie houdbaar is |
| 9. Opslag | Roestvrij staal, koel, donker en luchtdicht | Zuurstof, licht en warmte laten de olie verouderen |
In een moderne continue molen duurt de hele gang, van het storten van de kratten in de stortbak tot de olie die uit de separator komt, ongeveer een à twee uur, en het grootste deel daarvan zit de pulp in de malaxeur.
Breken en malaxeren: waar de smaak ontstaat
De hele olijf gaat de breker in, pit inbegrepen. De meeste molens gebruiken nu een hamerbreker, die een technische gids van de University of California de meest gebruikte breker noemt vanwege de capaciteit en eenvoud; andere werken met schijven, messen of een ontpitter. De molenaar stelt de zeefmaat af op de vruchten: een fijne pulp voor kleine, groene, stevige olijven en een grovere voor grote, rijpe of waterrijke.
De pulp gaat dan de malaxeur in, een bak met langzaam draaiende schoepen. Hier tellen de keuzes van de molenaar het zwaarst. Warmer en langer mengen haalt meer olie eruit, maar kost aroma en frisheid; koeler en korter mengen bewaart de groene, fruitige tonen, maar laat meer olie achter. Volgens de gids van UC houden kwaliteitsmolens de temperatuur zo laag mogelijk, maar niet onder ongeveer 22°C, zodat de olie nog goed scheidt. Waterige pulp kan een emulsie vormen die de olie vasthoudt; de Internationale Olijfraad beschrijft het toevoegen van gemicroniseerde talk aan het begin van het malaxeren als het hulpmiddel dat het best werkt.
Moderne malaxeurs zijn gesloten, en sommige worden met stikstof gespoeld om de pulp uit de lucht te houden. Open bakken waarin de pulp in de lucht ronddraait, wijzen op een oudere lijn.
Decanter of traditionele pers?
De decanter. Bijna elke molen scheidt de olie nu in een horizontale centrifuge, de decanter, die de pulp met hoge snelheid laat draaien zodat zware vaste delen, water en lichte olie zich op dichtheid scheiden. Dat gaat snel, continu, gesloten en is makkelijk schoon te maken tussen partijen.
De traditionele pers. In het oude systeem worden de olijven geplet onder zware granieten wielen, de molazze, en wordt de pulp op ronde matten, de fiscoli, gesmeerd, die op een spil worden gestapeld en in een hydraulische pers uitgeperst. Wat eruit loopt is olie en water, die daarna door bezinken of een centrifuge worden gescheiden. Het is traag en arbeidsintensief, de matten zijn moeilijk schoon te houden en de pulp staat langer bloot aan de lucht. Een paar molens werken nog zo, en ze zijn de moeite waard om te zien, maar de meeste goede olie komt tegenwoordig van moderne lijnen.
| Tweefasendecanter | Driefasendecanter | Traditionele pers | |
|---|---|---|---|
| Wat eruit komt | Olie en een natte pulp | Olie, water en een drogere pulp | Mengsel van olie en water, plus perskoek |
| Toegevoegd water | Weinig of geen | Warm water wordt aan de pulp toegevoegd | Geen of weinig |
| Effect op de olie | Behoudt meestal meer bitterheid en pittigheid | Iets milder, omdat sommige stoffen met het water verdwijnen | Hangt sterk af van schone matten en snelheid |
| Afval | Minder afvalwater, heel natte pulp | Grote hoeveelheden afvalwater | Afvalwater en droge koek |
De gids van UC merkt op dat twee- en driefasendecanters ongeveer evenveel olie winnen, en dat tweefasenmachines gangbaarder zijn geworden omdat ze minder water en energie gebruiken en intensere olie geven.
Geperst of gecentrifugeerd? Koude extractie in de molen
Beide zijn in de EU beschermde etiketvermeldingen. Volgens Gedelegeerde Verordening (EU) 2022/2104 mag "eerste koude persing" alleen worden gebruikt voor extra olijfolie van eerste persing of olijfolie van eerste persing die onder 27°C is verkregen door een eerste mechanische persing van de pulp in een traditionele hydraulische pers. "Koude extractie" mag alleen worden gebruikt voor zulke olie die onder 27°C is verkregen door percolatie of centrifugeren van de pulp.
"Koude extractie" is dus de juiste term voor bijna alle moderne olie, en "eerste koude persing" beschrijft een methode die nog maar weinig molens gebruiken. Een tweede persing van de pulp bestaat in een moderne molen niet. Wat overblijft, de pulp, gaat naar aparte fabrieken die er met oplosmiddelen een olie van lagere kwaliteit uit halen, die alleen als olijfpulpolie mag worden verkocht. Wat die woorden op een etiket waard zijn, staat in wat koudgeperst betekent bij olijfolie.
Bezinken, filteren en bewaren: wat gebeurt er na de decanter?
Olie die uit de decanter komt, bevat nog water en fijne deeltjes, en als die erin blijven, gaan ze gisten en bederven ze de olie. Een verticale centrifuge haalt het meeste eruit, en daarna bezinkt de olie een à twee dagen in conische roestvrijstalen tanks, waarbij het bezinksel wordt afgetapt, of gaat ze door een filter. De gids van de University of California mikt op minder dan 0,2% water in de afgewerkte olie en houdt bezinktanks boven ongeveer 18°C, zodat het bezinksel naar beneden zakt. Nieuwe olie direct van de molen is vaak ongefilterd, troebel en felgroen. Gefilterde of ongefilterde olijfolie legt het verschil uit, en olijfolie van de nieuwe oogst waarom verse olie zo peperig smaakt.
Vanaf dan zijn lucht, licht en warmte de vijanden. Molens bewaren olie in gesloten roestvrijstalen tanks in een koele ruimte. Thuis gelden dezelfde regels, zoals ik uitleg in hoe lang is olijfolie houdbaar?. Hoeveel olie een boom geeft en wat het opbrengstcijfer van een molen betekent, lees je in hoeveel olie geeft een olijfboom?.
Molens hebben ook twee bijproducten: de pulp (sansa) en het vruchtwater (acque di vegetazione). De pulp gaat naar fabrieken voor olijfpulpolie of wordt gebruikt als brandstof of compost, en de Italiaanse wet staat sinds 1996 het gecontroleerd uitrijden van molenafvalwater op landbouwgrond toe.
Kun je zelf olijfolie maken?
Een beetje, maar niet veel en niet makkelijk. Zonder decanter blijft bij huishoudelijke methoden het grootste deel van de olie in de pulp zitten. Wil je het proberen met een paar kilo eigen olijven:
- Gebruik gave, vers geplukte olijven en haal bladeren en steeltjes weg.
- Maal ze heel, met pit, in een zware vijzel of een stevige keukenmachine, in korte stoten zodat de pulp niet warm wordt.
- Roer de pulp 30 tot 40 minuten langzaam met de hand op kamertemperatuur.
- Knijp hem uit door een schone doek of pers hem uit, vang het vocht op in een hoge glazen pot en laat het staan. De olie komt bovenop drijven.
- Schep of hevel de olie af, laat hem nog eens bezinken en gebruik hem binnen een paar weken, want zelfgemaakte olie bevat nog water en bederft sneller dan olie van de molen.
Reken op veel minder dan de 150 tot 200 ml per kilo die een molen eruit zou halen. Voor hobbytelers bestaan kleine tafelmodellen, maar wie een of twee bomen heeft, is veel beter af bij de molen in de buurt. Met onze vijf bomen zou ik niets anders overwegen.
Een oliemolen bezoeken op Sicilië tijdens de oogst
De molens in West-Sicilië draaien ongeveer van oktober tot december, en in de drukste weken van november werken veel ervan tot diep in de nacht. Ben je dan op het eiland, dan is een bezoek een van de mooiste dingen die je kunt doen. Wie in die tijd van het jaar door het olijvenland rond Mazara del Vallo en Castelvetrano rijdt, ruikt de gemalen olijven in de lucht. Sommige grotere producenten bieden georganiseerde rondleidingen aan, en een gastheer of gastvrouw van een agriturismo kan je misschien in contact brengen met een molen in de buurt.
Wat je kunt verwachten en hoe je het aanpakt:
- Vraag het beleefd. Een molen in volle gang is een werkplaats, geen bezienswaardigheid. Vraag het aan de deur, of vraag je gastheer van tevoren te bellen. Possiamo vedere la molitura? (Mogen we kijken naar het malen?) helpt een hoop. Veel kleine molens laten je graag meekijken.
- Neem je eigen olijven mee, als je die hebt. Telers reserveren een tijdstip, komen met hun kratten en kunnen meestal van begin tot eind toekijken hoe hun eigen olijven worden gemalen, en zo zie je het hele proces het best.
- Lawaai, warmte en geur. Reken op luide machines, een warme ruimte, natte vloeren en een overweldigende geur van groene olijven. Draag schoenen die vettig mogen worden.
- Proeven. Krijg je verse olie op brood aangeboden, zeg dan ja: ze is troebel, groen, bitter en peperig, en totaal anders dan olie die lang op een schap heeft gestaan.
- Neem bussen mee. Telers nemen hun olie mee naar huis in schone roestvrijstalen vaten of blikken; glas en oude plastic flessen zijn een slechte keuze.
- Betaling. Molens rekenen voor het malen, meestal naar het gewicht van de olijven, en de gewoonten verschillen, dus vraag bij het reserveren naar prijs en minimumhoeveelheid.
Wat een oogstdag bij de villa inhoudt, staat in olijfolie oogsten op Sicilië, en het eten van de streek in mijn eetgids voor Sicilië.
Veelgestelde vragen
Hoe wordt olijfolie stap voor stap gemaakt?
De olijven worden geplukt en binnen een à twee dagen naar een molen gebracht, waar de bladeren worden verwijderd en de vruchten gewassen. Een breker maakt van de hele olijven een pulp, die 20 tot 60 minuten langzaam wordt gemengd. Een decanter of pers scheidt de olie af, een tweede centrifuge reinigt haar, en daarna bezinkt ze of wordt ze gefilterd en koel en donker bewaard.
Wordt olijfolie nog geperst?
Zelden. Bijna alle olijfolie wordt nu in een decanter gescheiden in plaats van geperst. Traditionele molens met stenen wielen en hydraulische persen bestaan nog, en alleen olie die zo onder 27°C is gemaakt, mag in de EU "eerste koude persing" heten.
Wat betekent koude extractie bij olijfolie?
In de EU mag "koude extractie" alleen worden gebruikt voor extra olijfolie van eerste persing of olijfolie van eerste persing die onder 27°C is verkregen door centrifugeren of percolatie van de olijvenpulp. Het is de juiste term voor olie uit moderne molens.
Wat is het verschil tussen tweefasen- en driefasenextractie?
Een driefasendecanter voegt water aan de pulp toe en levert drie stromen: olie, water en een vrij droge pulp. Een tweefasendecanter voegt weinig of geen water toe en levert olie en een natte pulp. Tweefasen gebruikt minder water en geeft meestal een intensere olie.
Wat is malaxeren bij het maken van olijfolie?
Malaxeren is het langzaam mengen van de gemalen olijvenpulp, meestal 20 tot 60 minuten, zodat de kleine oliedruppeltjes samenvloeien tot grotere die kunnen worden gescheiden. Veel van het aroma ontstaat in deze stap, daarom houden molens de pulp koel en de tijd kort.
Worden de pitten mee gemalen?
Ja. Molens malen hele olijven, met pit. De gebroken pit helpt de pulp los te maken en komt in de pulpresten terecht. Sommige molens hebben ontpitmachines, maar dat is de uitzondering.
Kun je op Sicilië een oliemolen bezoeken?
Vaak wel, tussen oktober en december. Vraag het beleefd bij de molen of laat je gastheer van tevoren bellen, want molens zijn drukke werkplaatsen. Veel kleine molens laten bezoekers meekijken, en telers kunnen meestal toekijken hoe hun eigen olijven worden gemalen.
Wat gebeurt er met de perskoek en het afvalwater van een oliemolen?
De perskoek gaat meestal naar perskoekoliefabrieken, die er met oplosmiddelen een olie van lagere kwaliteit uit halen die alleen als olijfperskoekolie mag worden verkocht, of hij wordt als brandstof verbrand of gecomposteerd. Het afvalwater, het vegetatiewater van de olijven, mag in Italië onder gecontroleerde voorwaarden op landbouwgrond worden uitgereden, wat de wet sinds 1996 toestaat (wet 574/1996).
Bronnen en kleine lettertjes
- UC Davis, UC Food Quality: de verwerking van olijfolie (breken, malaxeren, decanters, bezinken en filteren)
- EUR-Lex: Gedelegeerde Verordening (EU) 2022/2104 over de handelsnormen voor olijfolie, artikel 10
- Internationale Olijfraad: gids voor het bepalen van de eigenschappen van olieolijven
- Internationale Olijfraad: categorieën olijfolie, waaronder olijfpulpolie
- UC Davis Olive Center
Molens verschillen in machines en werkwijze; vraag je eigen molen hoe die werkt.
Bronvermelding
Foto: John Cameron, Unsplash-licentie, via Unsplash.
Foto: Alfredo De Angelis, Unsplash-licentie, via Unsplash.

