Keramiek uit Caltagirone: de hoofdstad van het Siciliaanse aardewerk
Volgens de toeristische site van de Regione Siciliana gaat het keramiek in Caltagirone terug tot de Arabisch-Normandische tijd, toen glazuur en decoratie een kunst op zich werden, en sindsdien geven meesterpottenbakkers hun vak door. De kleuren vertellen je waar je bent: het blauw van de zee, het geel van de zon, het groen van het platteland en het rood van de aarde, geschilderd als bloemen, geometrische patronen, Moorse hoofden en mediterrane landschappen op borden, vazen, tegels en lampen.
De stad draagt haar ambacht aan de buitenkant. De Scala di Santa Maria del Monte klimt met 142 treden van het oude centrum naar de kerk bovenaan, en elke trede is aan de voorkant bekleed met andere handbeschilderde tegels; op het feest van Sint-Jacobus, 25 juli, wordt de trap verlicht met duizenden gekleurde lampjes. Er is een regionaal keramiekmuseum, en in de werkplaatsen kun je de stappen van het werk volgen, van het vormen van de klei tot het drogen, beschilderen en het laatste glazuur. Caltagirone heeft bovendien een Europese beschermde geografische aanduiding (IGP) voor zijn keramiek aangevraagd, die de naam zou beschermen.
Caltagirone ligt ongeveer een uur rijden van Catania, en het laatbarokke centrum hoort bij het UNESCO-werelderfgoed Val di Noto, dus het past goed bij mijn gids over Noto, Ragusa, Modica en Scicli. De plaatspagina over Caltagirone gaat over er wonen en de huizenprijzen; de kerststallen van de stad staan in mijn gids over Kerst op Sicilië.
Een korte geschiedenis van het Siciliaanse aardewerk
Aardewerk op Sicilië is veel ouder dan de beschilderde majolica in de winkels. De heuvels rond Caltagirone waren al in de prehistorie bewoond en het aardewerk daar gaat minstens terug tot de vijfde eeuw voor Christus, en in de grotten bij Collesano, in de Madonie, is aardewerk uit de zevende eeuw voor Christus gevonden. De naam Caltagirone zelf komt van het Arabische qal'at, vesting.
Het felgekleurde geglazuurde aardewerk waar Sicilië bekend om is, ontstond in de Arabisch-Normandische eeuwen, toen glazuur en decoratie een kunst op zich werden. De traditie van Palermo loopt volgens de Italiaanse vereniging van keramieksteden van die Arabisch-Normandische invloeden via de majolica van de achttiende eeuw en de Liberty-periode (art nouveau) tot het werk van nu.
Aardbevingen en aardverschuivingen hebben de keramieksteden gevormd zoals we ze nu zien: Caltagirone werd binnen tien jaar na de aardbeving van 1693 in laatbarokke stijl herbouwd, en daarom zijn de kerken en bruggen met tegels bekleed, en Santo Stefano di Camastra werd volgens een nieuw geometrisch stratenplan herbouwd nadat een aardverschuiving in 1682 het oude dorp had verwoest.
De legende van het Moorse hoofd (testa di moro)
Moorse hoofden zijn vazen in de vorm van een mannenhoofd, vaak met een kroon, en van oudsher worden ze in paren gemaakt. Hun verhaal is een legende, geen geschiedenis, en de versie die de regio vertelt gaat zo.
Tijdens de Moorse heerschappij over Sicilië woonde in de Kalsa, de Arabische wijk van Palermo, een mooie jonge vrouw die graag de planten op haar balkon verzorgde. Een Moor zag haar en werd verliefd, en zij beantwoordde zijn liefde. Toen ze ontdekte dat hij binnenkort naar het Oosten zou terugkeren, waar een vrouw en kinderen op hem wachtten, doodde ze hem in zijn slaap, sneed zijn hoofd af en gebruikte het als pot, waarin ze basilicum plantte. Begoten met haar tranen groeide de basilicum zo weelderig dat de jaloerse buren keramische vazen lieten maken in de vorm van het hoofd van de Moor, en er was een mode geboren.
In een tweede versie waren de twee jonge geliefden, zij een Siciliaanse edelvrouw en hij een jonge Arabier. Toen haar familie het ontdekte, liet ze hen allebei onthoofden en hingen hun hoofden als waarschuwing aan een balkon. Daarom, zo gaat het verhaal, worden de hoofden in paren gemaakt, ter herinnering aan de twee geliefden.
Waar Siciliaans keramiek wordt gemaakt

De Italiaanse vereniging van keramieksteden (AiCC) noemt als Siciliaanse centra van oude keramiektraditie Caltagirone, Sciacca, Santo Stefano di Camastra, Burgio, Collesano en Monreale, en Palermo sloot zich in 2026 bij de vereniging aan. Elke plaats heeft een eigen stijl.
- Santo Stefano di Camastra, aan de Tyrreense kust tussen Cefalù en Messina, is de plaats waar je doorheen rijdt: enorme beschilderde kruiken en borden staan opgestapeld voor de werkplaatsen langs de hoofdweg, de straatnamen zijn op tegels geschilderd en Palazzo Trabia huisvest het keramiekmuseum. Het ligt ongeveer een uur en 20 minuten van Palermo.
- Sciacca, aan de zuidwestkust, is een vissers- en kuurstad waar keramiek het andere grote ambacht is, en het oude centrum zit vol werkplaatsen.
- Burgio, een dorp in de heuvels landinwaarts van Sciacca, staat bekend om keramiek in groen- en zandtinten met bloemen en vogels en heeft een eigen keramiekmuseum.
- Collesano, in de Madonie boven de noordkust, heeft een lange traditie van beschilderd aardewerk.
De tegels die Amerikanen zoeken als "Sicilian tile" zijn majolica, met tinglazuur en met de hand beschilderd. Naast de trap van Caltagirone heeft de oude begraafplaats van Santo Stefano di Camastra bijna honderd graven die versierd zijn met ongeveer 75 verschillende tegelpatronen.
Siciliaanse volkskunst: beschilderde karren en de Opera dei Pupi
Dezelfde felle kleuren zie je terug in de twee andere beroemde volkskunsten van Sicilië, en vaak in dezelfde plaatsen als het aardewerk.
De Siciliaanse kar (carretto siciliano). Volgens de toeristische site van de regio dateren de beschilderde karren van rond de achttiende eeuw, en het waren werkvoertuigen, gebouwd door plaatselijke wagenmakers om allerlei goederen te vervoeren. Aan elke kar werkten verschillende ambachtslieden: de smid maakte het ijzerwerk, waaronder het smeedijzeren frame tussen de as en de laadbak, de zadelmaker tooide het paard met kwasten, linten, belletjes, vergulde spijkers en pluimen in rood en geel, de kleuren van Sicilië, en de houtsnijder versierde de zijpanelen met schilderingen en snijwerk, rijker naarmate de eigenaar belangrijker was.
De taferelen gaan van de Maagd Maria en de heiligen tot episodes uit ridderverhalen, het dagelijks leven en historische gebeurtenissen. Tegenwoordig zie je ze in de optochten van dorpsfeesten, het bekendst bij het feest van Sant’Alfio in Trecastagni, op de hellingen van de Etna, en Aci Sant’Antonio, bij Catania, noemt zich de stad van de Siciliaanse kar en heeft een museum van beschilderde karren.
De Opera dei Pupi. Het Siciliaanse poppentheater werd in 2001 door UNESCO uitgeroepen en in 2008 opgenomen op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid. Volgens UNESCO ontstond het begin negentiende eeuw en was het enorm populair bij het werkvolk van het eiland. De poppenspelers vertelden verhalen uit middeleeuwse ridderverhalen, Italiaanse renaissancegedichten, heiligenlevens en de daden van beruchte bandieten, waarbij ze de dialogen grotendeels improviseerden, en een voorstelling liep vroeger over meerdere avonden.
Er waren twee hoofdscholen, Palermo en Catania, die verschillen in de grootte en vorm van de poppen, de manier van bespelen en de beschilderde decors. De poppen zelf, op traditionele wijze gesneden, beschilderd en van harnassen voorzien door ambachtslieden, staan bekend om hun intense gelaatsuitdrukking. UNESCO noemt het de enige ononderbroken traditie van dit soort theater in Italië, en merkt ook op dat poppenspelers er niet meer van kunnen leven.
Poppentheaters en musea zijn er nog: Acireale heeft poppenmusea, Caltagirone zijn Teatro Stabile dei Pupi vlak bij de Scala, en in Sortino, bij Siracusa, houdt de familie Puglisi de pupi al generaties levend met de daden van Orlando en de paladijnen van Frankrijk.
Een keramiekdag plannen
De keramieksteden liggen verspreid over het eiland, dus kies de plaats die het dichtst bij je verblijf ligt in plaats van ze allemaal te willen zien. De rijtijden hieronder zijn gangbare tijden zonder file, volgens dezelfde Mapbox-gegevens als op mijn plaatspagina's.
- Vanuit Catania of de oostkust: Caltagirone ligt ongeveer een uur en 5 minuten van Catania. Beklim de Scala vroeg, voor de hitte en de reisgroepen, en loop daarna langs de werkplaatsen in de straten eromheen. De andere barokstadjes van de Val di Noto liggen binnen bereik voor een langere route.
- Vanuit Palermo of Cefalù: Santo Stefano di Camastra ligt ongeveer een uur en 20 minuten van Palermo langs de noordkust, en Collesano, landinwaarts in de Madonie, ongeveer een uur en 10 minuten van Palermo. Bij de winkels langs de hoofdweg van Santo Stefano stop je makkelijk op een rit tussen Palermo en Messina.
- Vanuit Agrigento of het westen: Sciacca ligt ongeveer een uur en 40 minuten van Palermo aan de kustweg tussen Agrigento en Marsala, met Burgio op korte afstand landinwaarts.
Kom je met het vliegtuig, dan legt mijn gids over de luchthavens van Sicilië uit welke luchthaven bij welke hoek past, en mijn gids over een auto huren op Sicilië gaat over de auto die je voor de plaatsen in het binnenland vrijwel zeker nodig hebt.
Hoe herken je handgemaakt Siciliaans keramiek?
De souvenirwinkels in de drukste plaatsen verkopen handgemaakte en fabrieksstukken door elkaar, en op het eerste gezicht lijken ze op elkaar. Hier let ik op.
- Penseelstreken. Met de hand schilderen laat streken na die je kunt zien en voelen, lijnen die dikker en dunner worden en kleur die zich licht ophoopt. Een bedrukte decoratie is vlak en volkomen gelijkmatig.
- Kleine verschillen. In een set handgemaakte borden of tegels is geen enkel stuk precies hetzelfde, en een paar Moorse hoofden verschilt in de details. Identieke stukken met een identiek patroon wijzen op een transferdruk.
- De onderkant. Veel makers signeren of merken de onderkant, vaak met de naam van de plaats. Kijk ook waar het glazuur ophoudt: bij handgemaakte stukken is de rand zelden machinaal strak.
- Het officiële merkteken. Volgens de Italiaanse wet 188 van 1990 mag keramiek uit de plaatsen met erkende traditie het merk "ceramica artistica e tradizionale" dragen, dat de maker, de plaats van herkomst en het soort materiaal aangeeft, zoals majolica of terracotta.
- Koop waar het gemaakt wordt. In Caltagirone, Santo Stefano of Sciacca kun je in de werkplaats zien hoe stukken worden beschilderd en het de maker direct vragen.
Kun je van Siciliaans keramiek eten?
Alleen als de maker zegt dat het stuk voor voedsel bedoeld is. Veel Siciliaanse stukken zijn decoratief. De Amerikaanse Food and Drug Administration waarschuwt dat lood aanwezig kan zijn in het glazuur of de decoratie van sommig traditioneel aardewerk en in voedsel terecht kan komen, dat stukken die alleen voor decoratie zijn gemaakt aan de onderkant een waarschuwing kunnen dragen als "Not for Food Use. May Poison Food", en dat je een stuk waarvan je niet kunt bevestigen dat het veilig is, niet moet gebruiken om eten of drinken te bereiden, op te dienen of te bewaren.
Vraag het dus in de werkplaats, en houd de decoratieve stukken voor de muur, het balkon of bloemen.
Veelgestelde vragen
Hoe heten de Siciliaanse hoofden?
Ze heten teste di moro, Moorse hoofden: met de hand beschilderde keramische vazen in de vorm van een hoofd, vaak met een kroon en van oudsher in paren gemaakt. Ze worden gemaakt in Caltagirone en de andere Siciliaanse keramieksteden en worden vaak als plantenpot gebruikt.
Wat is de legende van het Moorse hoofd op Sicilië?
In de bekendste versie werd een jonge vrouw in de Kalsa-wijk van Palermo verliefd op een Moor, en ontdekte ze daarna dat hij in het Oosten een vrouw en kinderen had. Ze doodde hem in zijn slaap, sneed zijn hoofd af en kweekte er basilicum in, en haar jaloerse buren lieten keramische kopieën maken. Het is een legende, geen geschiedenis.
Waarom worden Moorse hoofden in paren verkocht?
Volgens een tweede versie van de legende werden een Siciliaanse edelvrouw en haar jonge Arabische minnaar door haar familie onthoofd en hingen hun hoofden als waarschuwing aan een balkon. De paren herinneren aan de twee geliefden.
Waar wordt op Sicilië keramiek gemaakt?
Caltagirone is het beroemdste centrum. De Italiaanse vereniging van keramieksteden noemt daarnaast Sciacca, Santo Stefano di Camastra, Burgio, Collesano en Monreale, en Palermo sloot zich in 2026 bij de vereniging aan.
Waar staat Caltagirone om bekend?
Om keramiek. Caltagirone maakt al sinds de Arabisch-Normandische tijd aardewerk, en de Scala di Santa Maria del Monte heeft 142 treden, elk bekleed met andere handbeschilderde tegels. Het laatbarokke centrum hoort bij het UNESCO-werelderfgoed Val di Noto.
Hoe zie je of Siciliaans aardewerk handgemaakt is?
Let op zichtbare penseelstreken, kleine verschillen tussen de stukken van een set en een merkteken van de maker of de naam van de plaats op de onderkant. Bedrukte decoratie is vlak en van stuk tot stuk identiek. Keramiek uit de erkende plaatsen kan ook het officiële merk ceramica artistica e tradizionale dragen.
Kun je veilig van Siciliaans aardewerk eten?
Alleen als de maker bevestigt dat het voor voedsel is gemaakt. De Amerikaanse FDA waarschuwt dat sommig traditioneel aardewerk lood in het glazuur of de decoratie bevat, en dat je een stuk waarvan je niet kunt bevestigen dat het veilig is, niet voor eten of drinken moet gebruiken. Decoratieve stukken kunnen een waarschuwing als Not for Food Use dragen.
Wat is de Opera dei Pupi?
Het traditionele Siciliaanse poppentheater, sinds 2008 op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van UNESCO (in 2001 voor het eerst uitgeroepen). Het ontstond begin negentiende eeuw, met gesneden, beschilderde en geharnaste poppen die ridderverhalen, heiligenlevens en bandietenverhalen spelen. Palermo en Catania hebben de twee hoofdscholen.
Wat is een Siciliaanse kar?
Een carretto siciliano is een beschilderde houten kar van rond de achttiende eeuw, vroeger gebruikt om goederen te vervoeren. De zijpanelen zijn beschilderd en besneden met heiligen, ridderverhalen, het dagelijks leven en geschiedenis. Tegenwoordig zie je de karren in feestoptochten, vooral voor Sant’Alfio in Trecastagni, en Aci Sant’Antonio heeft een karrenmuseum.
Is Caltagirone een bezoek waard?
Ja, als je houdt van ambacht, barokke straten en heuvelstadjes. Het ligt ongeveer een uur rijden van Catania, en in een dag kun je de betegelde trap beklimmen, het keramiekmuseum bezoeken en pottenbakkers aan het werk zien.
Bronnen en kleine lettertjes
- Visit Sicily (Regione Siciliana): Caltagirone ceramics
- Visit Sicily: La storia delle Teste di Moro
- Buongiorno Ceramica (AiCC): de Regione Siciliana en Palermo treden toe tot de Italiaanse vereniging van keramieksteden
- Wet 188 van 9 juli 1990 over artistiek en traditioneel keramiek
- Visit Sicily: Carretti siciliani
- UNESCO immaterieel erfgoed: Opera dei Pupi, Siciliaans poppentheater
- US FDA: Questions and answers on lead-glazed traditional pottery
- UNESCO: Laatbarokke steden van de Val di Noto
- Rijtijden: Mapbox Directions, gangbaar verkeer, zoals op de plaatspagina's
Bronvermelding
Foto: Marino La Porta, Unsplash-licentie, via Unsplash.
Foto: Antonino Cicero, Unsplash-licentie, via Unsplash.

