Wat betekent "echte" olijfolie eigenlijk?

Wie zoekt hoe je echte olijfolie herkent, bedoelt meestal een van drie verschillende vragen, en het helpt om ze uit elkaar te houden, want de controles verschillen.

  • Is het wel olijfolie? Regelrechte vervalsingen, waarbij goedkope zaadolie wordt gekleurd en als olijfolie verkocht, komen voor, maar zijn zeldzaam in gewone winkels in de EU en het Verenigd Koninkrijk.
  • Is het echt extra vierge? Dit is de belangrijkste vraag. Veel olie die als extra vierge wordt verkocht, zou bij een test niet aan de wettelijke norm voldoen, meestal omdat hij oud is, van slechte vruchten is gemaakt of met lagere kwaliteiten is gemengd.
  • Komt hij van waar hij zegt? Olie uit het ene land die als olie uit een ander land wordt verkocht, meestal als Italiaans, is de klassieke olijfoliefraude.

Het goede nieuws is dat de controles voor de tweede en derde vraag ook het meeste van de eerste vangen. Het slechte nieuws is dat geen ervan bewijs is. Elke controle verkleint alleen de kans.

Welke klasse staat op het etiket, en kun je die vertrouwen?

In de EU en het Verenigd Koninkrijk zijn de namen op de fles wettelijke kwaliteitsklassen, geen reclamewoorden: extra vierge, vierge, olijfolie (een mengsel van geraffineerde en vierge olie) en olijfperskoekolie. Alleen vierge oliën worden puur mechanisch gemaakt, zonder chemicaliën of grote hitte, en extra vierge of gewone olijfolie legt uit wat elke klasse betekent en welke wettelijke grenzen gelden. Of je de klasse op het etiket kunt vertrouwen, is een tweede vraag.

Wat mensen over het hoofd zien, is het proefpanel. Om extra vierge te zijn, moet een olie een chemische analyse en een zintuiglijke test door een getraind panel doorstaan, dat een fruitig karakter en geen defecten zoals mufheid of ranzigheid moet vaststellen. Daarom kan een olie op de dag van het bottelen extra vierge zijn en anderhalf jaar later niet meer: hij veroudert, de defecten verschijnen, en de klasse op het etiket verandert niet mee.

Hoe werkt olijfoliefraude?

Olijfolie is waardevol, en kwaliteit en herkomst zijn met het blote oog moeilijk te controleren, dus olijfolie is al lang een van de voedingsmiddelen die het vaakst opduiken in Europese gevallen van voedselfraude. De gebruikelijke trucs zijn:

  • Afwaarderen: vierge of oude, gebrekkige olie wordt als extra vierge verkocht. Dit is verreweg het grootste probleem, en deels is het helemaal geen bewuste fraude: olie wordt gewoon oud in het schap.
  • Verkeerde herkomst: olie uit goedkopere productielanden wordt als Italiaans of Grieks verkocht.
  • Bijmengen van lagere kwaliteiten: geraffineerde olijfolie of pulpolie door extra vierge gemengd.
  • Bijmengen van andere oliën: zaadoliën zoals zonnebloemolie, groen gekleurd en soms op smaak gebracht. Dit is de echte vervalsing, en in gewone winkels de zeldzaamste.

Het bekendste onderzoek naar het probleem is de test uit 2010 van het UC Davis Olive Center, met olie uit Californische winkels. De meeste geïmporteerde monsters met het etiket extra vierge zakten voor de zintuiglijke norm, vooral omdat ze oud of van slechte vruchten gemaakt waren, niet omdat ze met andere oliën waren gemengd. Dat patroon geldt nog steeds: de meest voorkomende "nep" is echte olijfolie die niet meer is wat het etiket zegt.

Welke thuistests werken niet?

Sociale media staan vol snelle tests. Geen enkele kan je vertellen of olijfolie echt of extra vierge is.

  • De koelkasttest. Het idee is dat echte extra vierge olie in de koelkast vast wordt en nepolie niet. Het UC Davis Olive Center heeft het getest en vond het onbetrouwbaar voor zowel zuiverheid als kwaliteit: geen van de monsters, echt of vervalst, werd zelfs na dagen in de koelkast helemaal vast, en hoe troebel olie in de kou wordt, hangt af van de natuurlijke samenstelling en het ras, niet van de echtheid.
  • De lamptest. De bewering dat echte extra vierge olie schoon brandt in een olielamp is volksgeloof. Veel oliën branden.
  • Kleur. Groen betekent niet goed en goud niet slecht. Kleur hangt af van het ras en van hoe rijp de olijven waren, en groene kleurstof is precies wat een fraudeur zou toevoegen. Professionele proevers gebruiken blauwe glazen zodat de kleur ze niet beïnvloedt.
  • Dikte of troebelheid. Ongefilterde olie is troebel en volkomen echt; gefilterde olie is helder en ook echt. Geen van beide zegt iets over de echtheid.

Alleen laboratoriumanalyse (vetzuurprofiel, sterolen, wassen en andere kenmerken) plus een erkend proefpanel kan kwaliteit en zuiverheid bevestigen, en alleen isotopen- of DNA-onderzoek zegt veel over de herkomst.

De 9 controles die wel helpen

Dit zijn de controles die het meest helpen, ongeveer in volgorde van hoeveel ze je vertellen.

  1. Een oogstdatum. De allerbeste aanwijzing. Producenten die trots zijn op verse olie zetten het oogstjaar op het etiket, wat volgens de Europese regels alleen mag als alle olie uit die oogst komt. Koop de jongste oogst die je kunt vinden; op het noordelijk halfrond verschijnt de nieuwe olie vanaf ongeveer november.
  2. Een houdbaarheidsdatum ver in de toekomst. Is er geen oogstdatum, kijk dan naar de houdbaarheidsdatum. Bottelaars zetten die meestal zo'n 18 maanden tot twee jaar na het bottelen, dus een datum ongeveer 18 maanden vooruit wijst op olie die kort geleden gebotteld is. Een datum maar een paar maanden vooruit betekent oude olie.
  3. Een precieze herkomst. "Mengsel van olijfoliën van oorsprong uit de Europese Unie" of "mengsel van olijfoliën uit de EU en niet uit de EU" zijn legaal en eerlijk, maar ze vertellen je dat de olie een mix is van waar het het goedkoopst was. Eén land maakt het preciezer, en een beschermde naam (DOP of BOB, IGP of BGA) nog preciezer: alleen zo mag een regio als officiële herkomst op het etiket staan. Een genoemd landgoed of een genoemde molen vertelt je wie de olie heeft gemaakt.
  4. "Verpakt in" is niet "geproduceerd in". Een etiket kan het land waar de olie gebotteld is opvallender noemen dan waar de olijven groeiden. Lees de herkomstregel, niet de vlag.
  5. Een producent of oliemolen met naam. Een olie die zegt wie de olijven teelde en wie ze perste, heeft iemand die ervoor instaat.
  6. Donker glas of blik. Licht beschadigt olijfolie. Helder glas in een fel verlicht schap is een slecht teken, hoe mooi de fles ook is.
  7. Een geloofwaardige prijs. Goede extra vierge olie is duur om te maken: alleen het plukken kan al meer kosten dan de koopjesfles. Heel goedkope extra vierge olie kan in een jaar met overschot, maar wees achterdochtig.
  8. Een certificering of een prijs die je kunt controleren. DOP- en IGP-olie wordt door een onafhankelijke instantie aan de regels getoetst. Sommige producenten publiceren ook hun labuitslagen; dat is een heel goed teken.
  9. Je eigen neus en tong. De laatste controle, en die vangt oude olie elke keer. Zie het volgende hoofdstuk.

Smaakt hij vers? Een snelle controle

Om de meest voorkomende gebreken te herkennen, heb je geen training nodig. Giet een lepel in een klein glas, warm het op in je hand, dek het af, wals het rond en ruik eraan. Neem dan een klein slokje, zuig er wat lucht overheen en slik.

Tekenen van goede, verse extra vierge olie:

  • Fruitig: hij ruikt naar olijven en naar iets groens of fris: vers gemaaid gras, groene bladeren, artisjok, groene appel, tomaat of kruiden, afhankelijk van het ras.
  • Bitter: op zijn minst een beetje bitterheid op de tong, het sterkst in jonge olie van groene olijven.
  • Pikant: een peperige prikkel achter in de keel, soms zo sterk dat je moet hoesten. Bij verse olie is dat goed. Ik leg uit waarom in olijfolie van de nieuwe oogst.

Tekenen van een gebrek:

  • Ranzig: waskrijt, stopverf, oude noten of oude frituurolie. De olie is geoxideerd, meestal door ouderdom, warmte of licht. Het meest voorkomende gebrek in supermarktolie.
  • Broeierig of modderig: een zweterige, gegiste geur, van olijven die voor het persen op hopen lagen.
  • Muf: schimmelig of vochtig, van olijven die te lang bewaard zijn.
  • Wijnachtig of azijnachtig: scherp en zuur, van gegiste vruchten.
  • Helemaal niets: een vlakke, vettige olie zonder fruit, bitterheid of peper is niet per se nep, maar is de prijs van extra vierge niet waard.

Volgens de Europese norm mag extra vierge olie geen van deze gebreken hebben. Ruik je er een, dan zou de olie in jouw fles niet aan de klasse voldoen, wat er ook op staat.

Zegt het polyfenolgehalte of olijfolie echt is?

Sommige producenten zetten tegenwoordig een polyfenolgetal op het etiket, en "olijfolie met veel polyfenolen herkennen" is een populaire zoekvraag. Polyfenolen zijn de natuurlijke stoffen achter de bitterheid en peperigheid van verse olie, dus een hoog getal betekent meestal olie van vroeg geplukte olijven, zorgvuldig geperst en nog vrij vers.

Een getal is alleen nuttig als je weet wanneer het gemeten is. Polyfenolen nemen af naarmate olie ouder wordt, dus een getal dat bij het bottelen gemeten is, is niet het getal in jouw fles een jaar later. Ook het ras telt: sommige olijven hebben er van nature meer van dan andere. Mijn eigen ras, Nocellara del Belice, hoort niet bij de hoogste, en de DOP stelt een minimum van 100 mg/kg. Je tong is een redelijke graadmeter: hoe bitterder en peperiger een verse olie, hoe meer polyfenolen hij meestal heeft.

Is supermarktolijfolie echt?

Bijna altijd wel, in de zin dat het olijfolie van ongeveer de klasse op het etiket was toen hij gebotteld werd. Het grotere probleem bij veel supermarktolie is ouderdom en menging, niet fraude: een groot mengsel moet het hele jaar hetzelfde smaken, dus het wordt uit veel bronnen gemaakt, en het kan lang in magazijnen en schappen staan voordat je het opent. Sommige supermarktoliën zijn heel goed, vooral olie van één herkomst of DOP-olie met een oogstdatum.

Wat er in een gewone supermarktfles zit, wat de herkomstregels betekenen en waarom de prijzen zo verschillen, lees je in olijfolie uit de supermarkt of van de boer.

Waar koop je olijfolie die je kunt vertrouwen?

Een glazen karafje met olijfolie, olijfbladeren en een paar verse olijven

Op Sicilië weet je het het zekerst als je in de weken na de oogst rechtstreeks bij een oliemolen (frantoio) koopt, waar je de olijven ziet binnenkomen en de olie van de band kunt proeven. Bij de villa, in de provincie Trapani, is dat het Nocellara-land rond Castelvetrano, Campobello di Mazara en Partanna. Buiten Sicilië let je op een oogstdatum, een producent met naam en één herkomst, en proef je de olie zodra je hem opent.

We hebben vijf oude Nocellara del Belice-bomen bij de villa, die ik na jaren van verwaarlozing weer op gang breng, en zien hoe olie ontstaat uit olijven die je zelf hebt geplukt, is de snelste manier om te leren hoe verse olie hoort te smaken. Het verhaal van de bomen en de oogst staat in olijfolie oogsten op Sicilië.

Veelgestelde vragen

Laat de koelkasttest zien of olijfolie echt is?

Nee. Het UC Davis Olive Center testte het idee dat echte extra vierge olie in de koelkast vast wordt en vond het onbetrouwbaar voor zowel zuiverheid als kwaliteit. Of olie in de kou troebel of vast wordt, hangt af van de natuurlijke vetten en het olijfras, niet van de echtheid.

Waar let je op bij een olijfolie-etiket?

Een oogstdatum of een houdbaarheidsdatum zo'n 18 maanden vooruit, een precieze herkomst in plaats van een mengsel van EU- en niet-EU-oliën, een producent of oliemolen met naam, de woorden extra vierge olijfolie, en donker glas of blik. Een beschermde naam als DOP of IGP voegt onafhankelijke controles toe.

Wat betekent "mengsel van olijfoliën uit de EU en niet uit de EU"?

Dat de fles olie uit meer dan één land bevat, deels uit de EU en deels van daarbuiten. Het is een legale, eerlijke omschrijving, maar het vertelt je dat de olie gemengd is van waar het de bottelaar qua prijs en smaak uitkwam, en niet van één plek komt.

Kan echte olijfolie troebel zijn?

Ja. Ongefilterde olie is troebel omdat er nog piepkleine deeltjes olijf en water in zitten, en verse olie van de molen is vaak weken troebel. Olie kan ook troebel worden in een koude keuken en weer helder als hij opwarmt. Troebelheid zegt niets over de echtheid.

Waarom smaakt mijn olijfolie naar waskrijt?

Een geur of smaak van waskrijt, stopverf of oude noten betekent dat de olie ranzig is: hij is geoxideerd, meestal door ouderdom, warmte of licht. Gevaarlijk is het niet, maar de kwaliteit van extra vierge heeft hij niet meer, wat het etiket ook zegt.

Is dure olijfolie altijd beter?

Nee, maar heel goedkope extra vierge olie is een waarschuwing. De prijs volgt de kosten van telen, plukken en persen, en het merk. Een redelijk geprijsde olie van een recente oogst met een duidelijke herkomst kan een dure fles verslaan die een jaar in een fel verlicht schap stond.

Garandeert een hoge prijs echte extra vierge olie?

Nee. De prijs weerspiegelt de kosten van telen, plukken en malen, de verpakking en het merk, geen laboratorium- of proefresultaat, en een dure fles kan toch oud, slecht bewaard of verkeerd ingedeeld zijn. Een recente oogstdatum, een duidelijke herkomst en een genoemde producent zeggen meer; een prijs ver onder wat olie kost om te maken is het echte waarschuwingsteken.

Hoe bewijs je dat olijfolie extra vierge is?

Alleen met een laboratoriumanalyse en een zintuiglijke test door een erkend proefpanel, die samen de wettelijke norm vormen. Thuis kun je alleen op goede tekenen op het etiket letten en op de gebruikelijke gebreken proeven.

Bronnen en kleine lettertjes

Deze gids is algemene informatie voor kopers. Hij noemt geen merken en beweert van geen enkel product dat het echt of onecht is.

Bronvermelding

Foto: Sophie Laurent, Unsplash-licentie, via Unsplash.

Foto: Roberta Sorge, Unsplash-licentie, via Unsplash.