Drieduizend jaar, negen rijken, één riviermonding: het korte antwoord
De geschiedenis van Mazara del Vallo helpt verklaren hoe de oude stad eruitziet en welke banden ze heeft over de hele Middellandse Zee.
De meeste plaatsen op Sicilië kunnen naar een Griekse tempel of een Normandische kerk wijzen en dat hun geschiedenis noemen. Mazara del Vallo kan wijzen op bijna drieduizend jaar onafgebroken bewoning aan de monding van dezelfde rivier, veroverd en heroverd door negen of tien verschillende machten, en al die tijd op de een of andere manier herkenbaar zichzelf gebleven.
Ik kwam niet als historicus naar deze stad. Ik kwam op zoek naar een stuk grond en een rustiger leven, en pas nadat ik hier een tijd woonde en week na week door dezelfde straten liep, begreep ik hoeveel gewicht dit kleine havenstadje door de eeuwen heen heeft gedragen.
Deze pagina vertelt dat verhaal zoals het hoort, tijdperk na tijdperk, met concrete jaartallen, concrete namen en concrete gebeurtenissen, in plaats van de vage ‘oud en mysterieus’-insteek waar de meeste Sicilië-gidsen op terugvallen als ze geen zin hebben in echt onderzoek.
Geschiedenis en identiteit: waarom Mazara altijd heeft geteld
Wat me het meest opviel toen ik dit allemaal zelf voor het eerst grondig doorwerkte, was niet één dramatische gebeurtenis, hoewel die er volop zijn. Het was hoe consequent het patroon is over drieduizend jaar. Mazara wordt gesticht als buitenpost aan de grens van iemand anders. Het komt op wanneer een grotere macht er echt iets aan heeft. Het raakt in verval zodra de aandacht van die macht naar elders verschuift.
En dan komt het op de een of andere manier weer op, onder wie er ook als volgende arriveert. Die cyclus heeft zich zo vaak herhaald, onder zo veel verschillende heersers, dat het er niet meer uitziet als een reeks losse historische toevalligheden, maar eerder als het eigenlijke karakter van de stad: veerkrachtig, aanpasbaar en rustig onbewogen door hoe groots of gewelddadig de machtswisseling ook verloopt.
Inhoudsopgave
- Vóór de Feniciërs: de Elymiërs en de eerste volken van Sicilië
- Een Fenicische buitenpost aan de riviermonding
- Carthagers, Hannibal en Rome
- Byzantijns Sicilië en een naam die niet wilde verdwijnen
- De Arabische verovering en de tweede stad van Sicilië
- De Normandische verovering en een parlement dat geschiedenis schreef
- Staufers, Anjous en een Aragonees verval
- Spaans bewind: een korte opleving, dan een lange crisis
- De baglio: een boerderijstijl die elke heerser overleefde
- Barok herstel en een snelle wisseling van kronen
- De eenwording en het ontstaan van een vissersstad
- Twee namen, twee wereldoorlogen en een eeuw van verandering
- De visserijboom en een nieuw mediterraan verhaal
- Beroemde zonen en dochters van Mazara
- De kathedraal en de Piazza della Repubblica: één gebouw, vier tijdperken
- Mazara vandaag: een werkende stad die aan haar volgende hoofdstuk schrijft
- Veelgestelde vragen
Vóór de Feniciërs: de Elymiërs en de eerste volken van Sicilië
Het is verleidelijk om het verhaal bij de Feniciërs te beginnen, omdat zij de eerste zijn die een duidelijk gedocumenteerd spoor op de plek zelf hebben achtergelaten, maar Sicilië was geen leeg land dat wachtte om ontdekt te worden toen de eerste Fenicische handelaren arriveerden. Antieke schrijvers, onder wie Thucydides, beschrijven het eiland vóór de Griekse en Fenicische kolonisatie als het thuis van drie afzonderlijke inheemse volken: de Sicanen in het midden en westen, de Siculi in het oosten, die uiteindelijk het hele eiland zijn moderne naam gaven, en de Elymiërs specifiek in de uiterste westhoek, dezelfde hoek waar Mazara nu ligt.
De Elymiërs zijn een van de echte raadsels uit de oude geschiedenis. Hun herkomst was al in de oudheid omstreden; sommige antieke bronnen beweerden dat het vluchtelingen waren uit het gevallen Troje, een romantische overlevering die latere Romeinse schrijvers graag herhaalden, omdat die hun eigen vermeende Trojaanse afkomst via Aeneas vleide. Wat hun werkelijke oorsprong ook was, de Elymiërs bouwden omvangrijke en verfijnde nederzettingen in Segesta en Erice, allebei niet ver van de plek waar Mazara later zou groeien, en ze beheersten eeuwenlang een groot deel van het binnenland van West-Sicilië voordat Fenicische handelaren er hun eigen kustposten naast vestigden, meestal via handel en afgesproken samenleven in plaats van regelrechte verovering.
Dit is belangrijk om Mazara zelf te begrijpen, omdat het betekent dat de latere reputatie van de stad als echte ontmoetingsplek van culturen, Siciliaans, Fenicisch, Grieks, Arabisch, Normandisch en uiteindelijk Tunesisch, geen moderne uitvinding of gelukkig toeval was. Deze hoek van Sicilië was al eeuwenlang een echt kruispunt van verschillende volken voordat Mazara zelf überhaupt als plaats met een naam bestond, en de Fenicische buitenpost waaruit de stad zou groeien, werd midden in die al gelaagde wereld gesticht, niet op een onbeschreven blad.
Een Fenicische buitenpost aan de riviermonding
Het verhaal gaat pas echt verder met de Feniciërs, die hier in de 9e eeuw v.Chr. een nederzetting stichtten op de linkeroever van de rivier de Mazaro. De naam zelf is de duidelijkste overgebleven aanwijzing voor wat deze plek eigenlijk was. Mazar betekent in het Fenicisch vesting of bolwerk, en antieke schrijvers beschreven hier precies zo’n plek: een versterkte handelspost, geen stad op zich.
Wat zit er in een naam
De Griekse geschiedschrijver Diodorus Siculus, die in de 1e eeuw v.Chr. schreef, noemde een emporion aan de rivier de Mazaro, een Grieks woord voor een specifieke handelsplaats of havenstation, niet voor een nederzetting van enige omvang. Diodorus koppelt dit emporion uitdrukkelijk aan de Carthaagse invasie van 409 v.Chr., waardoor de vermelding in een werkelijk bruikbaar historisch tijdvak valt in plaats van in een vage oudheid. Enkele eeuwen later beschreef de Byzantijnse geograaf Stephanus van Byzantium, die werkte met oudere bronnen die voor ons verloren zijn gegaan, op dezelfde plek een phrourion, een klein versterkt kasteel, en noemde hij de bewoners de Mazarioi, de mensen van Mazara.
Samen schetsen deze twee antieke vermeldingen, zo’n zeshonderd jaar uit elkaar, over die hele periode een opvallend consistent beeld: een versterkte handelspost aan een riviermonding die de westelijke toegangen verdedigde van de veel grotere Griekse stad Selinus, het huidige Selinunte, een stukje verderop langs de kust.
Mazara bestond met andere woorden heel lang ten dienste van de ambities van een andere plek, voordat het zelf iets werd. Die verhouding met Selinunte is belangrijker dan ze op het eerste gezicht lijkt. Selinunte was een van de belangrijkste Griekse kolonies op heel Sicilië, met enkele van de grootste oude Griekse tempels die ooit zijn gebouwd, en haar westgrens, die voortdurend onder druk stond van het Carthaagse deel van Sicilië, had precies zo’n vooruitgeschoven post nodig om te overleven. De hele vroege identiteit van Mazara was opgebouwd rond dat ene strategische gegeven: een riviermonding aan een stuk kust dat voor de machten eromheen veel meer betekende dan voor zichzelf.
Het is een patroon dat steeds opnieuw terugkeert in de geschiedenis van de stad, tot op de dag van vandaag. Mazara is zelden de hoofdzaak. Het is bijna altijd de plek waar de hoofdzaak van iemand anders toevallig doorheen trekt, aan land komt of op iets botst, en wie die dynamiek begrijpt, heeft echt de sleutel in handen om te begrijpen waarom de stad er nu zo uitziet en zo aanvoelt. Wil je de bredere loop van drieduizend jaar waarin deze ene stad past, dan heb ik het verhaal van het hele eiland beschreven in Het verleden en de macht van Sicilië, dat nuttige context geeft voor alles wat hier volgt. Voor het bredere wetenschappelijke beeld van de stad uit een echt onafhankelijke naslagbron is het eigen artikel van Britannica over Mazara del Vallo een goed beginpunt.
Carthagers, Hannibal en Rome
Waarom Selinunte viel, en Mazara met haar
De gebeurtenissen van 409 v.Chr. kwamen niet uit het niets, en wie begrijpt waarom ze plaatsvonden, leert veel over hoe onzeker het leven aan deze kant van Sicilië werkelijk was. Selinunte lag al jaren in een bittere grensstrijd met haar Elymische buur Segesta over landbouwgrond en waterrechten langs hun gemeenschappelijke grens, dezelfde Elymische wereld waarnaast Mazara zelf was opgegroeid. Toen dat conflict uiteindelijk gewelddadig werd, deed Segesta iets wat de geschiedenis van de hele regio zou veranderen. In plaats van Selinunte alleen het hoofd te bieden, vroeg Segesta Carthago rechtstreeks om militair ingrijpen, en bood het de Carthagers zo een voet tussen de deur in de Siciliaanse zaken, waar ze al een tijd stilletjes op aasden.
Carthago reageerde vastberaden. Een enorm invasieleger landde in 409 v.Chr. in West-Sicilië onder generaal Hannibal Mago, en Selinunte, ondanks al haar rijkdom en haar beroemde tempels, destijds een van de grootste bouwprojecten in de hele Griekse wereld, viel na een kort en werkelijk meedogenloos beleg. De bevolking werd gedood of tot slaaf gemaakt, in aantallen die zelfs andere Griekse steden schokten, terwijl die gewend waren aan de gebruikelijke wreedheid van belegeringen. Mazara, dat aan de kust precies tussen Selinunte en de bredere Carthaagse wereld lag, kwam in dezelfde veldtocht onder Carthaags gezag, een kleine buitenpost die werd meegesleurd in de nasleep van een oorlog tussen veel grotere buren, precies het patroon dat zich in de geschiedenis van de stad keer op keer zou herhalen.
De bredere strijd om het eiland
Die verdedigende rol werd in de decennia en eeuwen daarna direct en herhaaldelijk op de proef gesteld. Mazara viel in 409 v.Chr. in handen van de Carthagers en werd meegezogen in de lange, meedogenloze strijd tussen Carthago en de Griekse steden van Sicilië om de westelijke helft van het eiland. Dit was geen vreedzame overgang en ook geen eenmalige gebeurtenis. De strijd tussen het Griekse en het Carthaagse Sicilië duurde ruim een eeuw, verspreid over meerdere oorlogen, waarbij plaatsen als Mazara van eigenaar wisselden naargelang het bredere conflict heen en weer over het eiland golfde. Het gaf West-Sicilië een echt gemengd Grieks en Punisch karakter dat in sommige opzichten nooit helemaal is verdwenen, en dat nog altijd zichtbaar is in plaatsnamen en archeologische vondsten verspreid over deze hele hoek van het eiland.
Diodorus vermeldt hier iets bijzonder opvallends, zo’n klein historisch detail dat zelden in een moderne reisgids belandt. Het emporion aan de monding van de Mazaro werd in 409 v.Chr. bij de eerste aanval ingenomen door Hannibal Mago, tijdens zijn opmars van Lilybaeum, het huidige Marsala, naar Selinunte. Dit is niet de Hannibal van Cannae en de tocht over de Alpen, die bijna twee eeuwen later leefde, maar een eerdere Carthaagse generaal met dezelfde naam, en het plaatst precies dit stuk kust midden op het pad van een van de meest ingrijpende veldtochten uit de geschiedenis van Sicilië.
Als ik bij de haven sta te kijken hoe de vissersboten binnenkomen, is het echt een vreemde gedachte dat Hannibals eigen leger ooit over ongeveer dezelfde grond trok, meer dan tweeduizend jaar voordat iemand hier ooit van een rode garnaal had gehoord.
Rome lijfde na de Eerste Punische Oorlog uiteindelijk heel Sicilië in, en het eiland werd de eerste overzeese provincie van de Republiek, met een graanvoorziening die voor Rome misschien even belangrijk was als welke militaire verovering uit die tijd ook. Mazara zelf kwam in het rustiger ritme van een kleine haven in de schaduw van het veel grotere Romeinse en voormalig Punische centrum in het nabije Lilybaeum, in deze periode een echte grote stad, met een eigen flinke haven en handelsnetwerken die over de hele westelijke Middellandse Zee reikten. Van Mazara’s Romeinse eeuwen is weinig opvallends overgeleverd, en dat zegt op zich al genoeg. De Romeinse periode van de stad was provinciaal en onopvallend, overschaduwd door haar grotere buur, een patroon dat niet heel lang meer stand zou houden.
Byzantijns Sicilië en een naam die niet wilde verdwijnen
Na de val van het West-Romeinse Rijk in de 5e eeuw n.Chr. kwam Sicilië eerst kort in handen van Germaanse koninkrijken, de Vandalen en later de Ostrogoten, voordat de Byzantijnse generaal Belisarius het eiland in de 6e eeuw heroverde voor het Oost-Romeinse Rijk, als onderdeel van de ambitieuze veldtocht van keizer Justinianus om het Romeinse gezag in de voormalige westelijke provincies te herstellen. Sicilië bleef daarna zo’n driehonderd jaar een echt belangrijk Byzantijns bezit, de Griekstalige oostelijke voortzetting van het Romeinse gezag, bestuurd vanuit het verre Constantinopel.
Voor Mazara zelf is dit een werkelijk schrale periode in de overgeleverde bronnen. Byzantijns Sicilië als geheel is veel beter gedocumenteerd via de grotere steden, vooral Siracusa, dat in de jaren 660 zelfs korte maar opmerkelijke tijd de echte zetel was van een regerende Byzantijnse keizer, Constans II, die zijn hof daarheen verplaatste vanuit Constantinopel zelf. Wat de vermelding van het phrourion en de Mazarioi door Stephanus van Byzantium uit de 6e eeuw eigenlijk bevestigt, is tegen die achtergrond iets stilletjes belangrijks.
De plek, en haar naam, bleven onafgebroken bestaan door de val van Rome en de eeuwen van Byzantijns bewind heen, nooit verlaten, nooit hernoemd, wachtend op het moment dat haar voorgoed zou bepalen. Het Byzantijnse bewind op Sicilië eindigde niet door interne ineenstorting, maar door een invasie vanuit het zuiden: de komst van een nieuwe macht die Mazara ingrijpender zou veranderen dan alles wat eraan voorafging.
De Arabische verovering en de tweede stad van Sicilië
Dat moment kwam in 827, toen een moslimleger uit Noord-Afrika, gestuurd door de Aghlabidische dynastie in het huidige Tunesië, bij Mazara aan land ging. Dit is het allerbelangrijkste jaar in de hele geschiedenis van de stad, en bijna alles wat Mazara vandaag bijzonder maakt, is er op de een of andere manier op terug te voeren: de Kasbah, de diepe culturele en demografische banden van de stad met Tunesië, en zelfs de connecties van de moderne visserij over de Straat van Sicilië.
De Arabische verovering van Sicilië ging niet snel. Het kostte de Arabische troepen het grootste deel van een eeuw om het hele eiland onder controle te krijgen: Palermo viel in 831, en het laatste grote Byzantijnse bolwerk, Taormina, gaf zich pas in 902 over. Doordat Mazara een van de eerste landingsplaatsen was, had de stad een voorsprong in de inpassing in de nieuwe orde die de hele verovering en daarna standhield, en betekende het dat de stad aanzienlijk langer onder stabiel Arabisch bestuur stond dan plaatsen die pas in de laatste decennia van de veldtocht vielen.
De tweede stad van Sicilië
Arabisch Sicilië was ingedeeld in drie grote bestuurlijke regio’s: de Val di Noto in het zuidoosten, de Val Demone in het noordoosten en de Val di Mazara, die het hele westelijke deel van het eiland besloeg. Mazara zelf werd de hoofdstad van de grootste van de drie, en de volledige naam van de moderne stad, Mazara del Vallo, draagt die bestuurlijke herinnering nog altijd in zich. Die naam werd in 1862 officieel aangenomen, juist om de rol van de stad als hoofdstad van de grootste Val uit de Arabische tijd te herdenken.
Onder Arabisch bewind bloeide de stad voor het eerst in haar bekende geschiedenis echt op. Ze groeide uit tot de tweede stad van Sicilië, na Palermo zelf, een belangrijke handelshaven die Sicilië verbond met Noord-Afrika en de bredere islamitische Middellandse Zee, en een echt centrum van geleerdheid en rechtswetenschap. Een van de opmerkelijkste en minst bekende details uit deze periode is dat Mazara een eigen erkende islamitische rechtsgeleerde voortbracht, de jurist die bekendstaat als imam al-Mazari, onderdeel van het weinig bekende intellectuele erfgoed van de stad uit een tijdperk waarvan de meeste bezoekers aannemen dat het niets anders heeft nagelaten dan architectuur en straatnamen.
Van geleerden uit de malikitische rechtstraditie, dezelfde school van islamitisch recht die toen in een groot deel van Noord-Afrika werd gevolgd, is bekend dat ze hier studeerden en onderwezen, een echte intellectuele verbinding over de Straat van Sicilië die ruim duizend jaar ouder is dan de moderne Tunesische gemeenschap.
De fysieke erfenis
Fysiek is er uit de Arabische tijd vrijwel niets in oorspronkelijke vorm bewaard gebleven. Geen enkele moskee in Mazara staat vandaag nog als moskee overeind. Elke moskee werd later door opeenvolgende heersers herbouwd of omgevormd tot katholieke kerk, in sommige gevallen door het ene gebedshuis gewoon direct op het vorige te bouwen, laag op laag, hetzelfde patroon dat je in de oude stad nog steeds ziet als je weet waar je moet kijken.
Wat opmerkelijk intact bleef, is het stratenplan zelf. Het krappe, kronkelende, bewust desoriënterende patroon van smalle steegjes dat de Kasbah-wijk nog altijd kenmerkt, is de echte fysieke vingerafdruk van twee eeuwen Arabisch stadsleven, rechtstreeks gelegd in de grond waarover Mazara nog steeds loopt. Hoe het werkelijk voelt om vandaag door diezelfde straten te lopen, heb ik veel uitgebreider beschreven in mijn hoofdgids over Mazara del Vallo, waar het levende, bewoonde karakter van de Kasbah de uitgebreidere aandacht krijgt die het verdient.
De Normandische verovering en een parlement dat geschiedenis schreef
De Normandiërs namen Mazara in 1072 in, als onderdeel van de bredere verovering van Sicilië op de Arabieren door Rogier I, een veldtocht die tien jaar eerder bij Messina was begonnen en het hele eiland in 1091 uiteindelijk onder Normandisch gezag zou brengen. Rogier stempelde zijn eigen religieuze en politieke gezag snel op Mazara. Kort na de verovering werd het bisdom Mazara officieel opgericht, met een status die werd bevestigd door twee opeenvolgende pauselijke bullen, de ene van paus Urbanus II in oktober 1098, de andere van zijn opvolger Paschalis II in oktober 1100.
Het allermerkwaardigste feit uit deze hele periode mis je gemakkelijk als je er niet specifiek naar zoekt. In 1097 riep Rogier I het allereerste Normandische parlement op Sicilië bijeen, en hij hield het hier, in Mazara, niet in Palermo en niet in Messina. Heel even was dit kleine havenstadje aan de westrand van het eiland het politieke middelpunt van een heel koninkrijk in wording. Het is het soort detail dat mensen echt verrast als ik het noem, want niets aan het huidige Mazara verraadt dat hier ooit geschiedenis van die omvang plaatsvond.
De architectonische erfenis uit deze tijd is werkelijk rijk, en veel ervan is in een of andere vorm bewaard gebleven. De kathedraal van de stad werd oorspronkelijk in 1075 gebouwd, op de plek van een voormalige moskee, het tastbare bewijs van het patroon van religieuze gebouwen die simpelweg over elkaar heen worden herbouwd en dat dwars door de geschiedenis van Mazara loopt. De Normandische kerk San Nicolò Regale is nog zeldzamer: een kleine kerk uit de 12e eeuw die direct boven een bewaard gebleven laat-Romeinse mozaïekvloer staat, die tijdens restauratiewerk eronder werd ontdekt. Drie afzonderlijke eeuwen van religieus gebruik liggen daar letterlijk op elkaar gestapeld in één klein gebouw.
De Normandiërs zijn ook verantwoordelijk voor de kenmerkende mengeling van stijlen die je nog overal in de oude stad ziet: Arabisch vakmanschap, bestuursstructuren en zelfs geschoolde arbeidskrachten werden in hun geheel opgenomen in een nieuw Normandisch christelijk koninkrijk in plaats van weggevaagd en vervangen. Deze mengstijl, soms Arabisch-Normandische architectuur genoemd, werd een van de bepalende artistieke prestaties van middeleeuws Sicilië als geheel, het beroemdst in de grote kathedralen en paleizen van Palermo, Cefalù en Monreale, drie plekken die architectonisch zo belangrijk zijn dat ze nu samen als UNESCO-werelderfgoed erkend zijn, precies vanwege deze versmelting van culturen. De Normandische gebouwen van Mazara zelf staan stevig in diezelfde traditie, ook zonder dezelfde internationale erkenning.
Staufers, Anjous en een Aragonees verval
Sicilië ging via een koninklijk huwelijk over van de Normandiërs op de Zwabische dynastie, de Hohenstaufen of Staufers, die haar hoogtepunt bereikte onder keizer Frederik II, een heerser zo kosmopolitisch en intellectueel nieuwsgierig, die meerdere talen vloeiend sprak en zich naast christelijke geleerdheid oprecht verdiepte in islamitische en joodse wetenschap, dat tijdgenoten hem Stupor Mundi noemden, het wonder van de wereld. Zijn hof op Sicilië werd een van de echte centra van geleerdheid, poëzie en wetenschap in middeleeuws Europa, een reputatie die nog altijd kleurt hoe historici over deze periode van Siciliaans bestuur spreken.
Aan ditzelfde Siciliaanse hof bloeide voor het eerst de Scuola Siciliana, de Siciliaanse dichtersschool, een groep hofdichters die in de Siciliaanse volkstaal schreven in plaats van in het Latijn, en wier werk door literatuurhistorici nu wordt beschouwd als de vroegste voorloper van de Italiaanse literatuur zelf en als de bakermat van het sonnet, dat later door Dante en Petrarca werd vervolmaakt. Het is een werkelijk treffende gedachte dat de taal en de dichtvorm achter zo veel van de Italiaanse literaire traditie, in elk geval voor een deel, teruggaan op een koninklijk hof dat in precies deze hoek van Sicilië actief was, niet eens zo heel ver van de plek waar Mazara zelf ligt.
Na de dood van Frederik in 1250 brak er op het eiland een periode van echte instabiliteit aan, en de Val di Mazara zelf verviel in een soort feodale anarchie, met machtige adellijke families die bij gebrek aan een sterk centraal gezag om de macht vochten, een patroon dat in de eeuwen daarna nog een paar keer zou terugkeren. Daarna hielden de Anjous, een Frans koningshuis dat afstamde van de broer van de Franse koning, Sicilië korte tijd in handen, maar hun bewind was van korte duur en zeer impopulair, gehaat om de zware belastingen en het opleggen van Franse ambtenaren boven het plaatselijke Siciliaanse bestuur.
Die wrok explodeerde uiteindelijk in 1282 in de opstand over het hele eiland die bekendstaat als de Siciliaanse Vespers, genoemd naar de kerkklokken op paasmaandag die volgens de overlevering in Palermo het begin van de opstand aankondigden. Binnen enkele weken had de opstand de Anjous volledig van Sicilië verdreven en in plaats daarvan de kroon van Aragon uit Spanje binnengehaald. De Aragonese periode die volgde, grofweg van 1282 tot 1409, is eerlijk gezegd een van de minst glorieuze hoofdstukken in de hele geschiedenis van Mazara, en het is beter daar open over te zijn dan te doen alsof elke eeuw hier een gouden tijd was.
Historici typeren deze periode doorgaans als een tijd van echte politieke, economische en demografische achteruitgang voor de stad, een periode van zo’n vijf kwart eeuw waarin het eerdere aanzien van Mazara als tweede stad van Sicilië flink verbleekte, overschaduwd door de grotere centra van het eiland en door de algemene instabiliteit van het feodale Sicilië onder ver weg zetelend Spaans bewind.
Spaans bewind: een korte opleving, dan een lange crisis
Het patroon van opkomst en val zette zich tot ver in de vroegmoderne tijd voort, en het lot van Mazara volgde het bredere verhaal van Spaans Sicilië verrassend nauw. In de 16e eeuw beleefde de stad zelfs een echte, zij het tijdelijke, opleving. Grootgrondbezitters leunden zwaar op boerderijstructuren die oorspronkelijk onder Arabisch, Normandisch en Zwabisch bewind waren ontstaan, de versterkte landgoederen die hier bagli heten, om landbouwproducten te exporteren naar Noord-Italië en andere Europese markten.
Een tijdlang gaf dit Mazara echte, zij het bescheiden, economische vitaliteit, gebouwd op geërfde infrastructuur in plaats van op iets werkelijk nieuws, en het is een goed vroeg voorbeeld van precies het soort landelijke bebouwing dat ik vandaag verspreid over het platteland rond mijn eigen villa zie liggen, het bewijs van hoe lang deze stijl van Siciliaanse boerderij al onafgebroken in gebruik is.
Die opleving hield geen stand. De 17e eeuw bracht onder Spaans onderkoninklijk bestuur een scherpe en aanhoudende achteruitgang, gedreven door structurele landbouwcrises, steeds terugkerende hongersnoden en een mate van armoede op het platteland die ernstig genoeg was om veel van de kleinere gehuchten die het landschap sinds de Arabische tijd hadden gekenmerkt te laten leeglopen, omdat mensen het land verlieten en zich concentreerden in de relatieve veiligheid van de steden. Spaans Sicilië als geheel werd in deze periode vooral bestuurd ten gunste van de kroon in Madrid in plaats van ten gunste van het eiland zelf, met belastingen die onevenredig zwaar op gewone mensen drukten en niet op de adel.
De sociale spanning kookte uiteindelijk over. Mazara werd meegesleept in de golf van opstanden die in 1647 over Sicilië trok, gericht tegen Spaanse belastingen en feodale uitbuiting, onderdeel van dezelfde bredere onrust die leidde tot de beroemde opstand in Palermo onder leiding van Giuseppe d'Alesi en, in datzelfde buitengewone jaar, de nog beroemdere opstand in Napels op het vasteland onder leiding van de visser Masaniello, korte tijd een van de meest besproken gebeurtenissen in heel Europa. De plaatselijke Kerk sprong tijdens deze onrusten bij om wat ze kon aan middelen te verdelen onder de verarmde bevolking van de stad, een rol die ze op andere moeilijke momenten in de geschiedenis van Mazara opnieuw zou vervullen, en die nog altijd zachtjes doorklinkt in de sterke traditie van religieuze liefdadigheid en onderlinge steun in de stad.
Wil je begrijpen hoe ditzelfde patroon van Spaans bewind, feodale crisis en uiteindelijk herstel zich op de rest van het eiland afspeelde, dan biedt het officiële overzicht van Visit Sicily over Mazara del Vallo een nuttige aanvullende beschrijving van het erfgoed van de stad, vanuit het perspectief van de regionale toeristische autoriteit zelf.
De baglio: een boerderijstijl die elke heerser overleefde
Er loopt één draad stilletjes door bijna elk tijdperk dat hierboven aan bod kwam, gemakkelijk over het hoofd te zien tussen alle veroveraars en opstanden door, en het loont om die apart te belichten, omdat ze rechtstreeks verbonden is met het leven dat ik hier zelf opbouw. De baglio, een versterkte boerderij gebouwd rond een omsloten binnenplaats, kreeg voor het eerst vorm als landelijke bouwstijl onder Arabisch en Normandisch bewind en werd meer dan vijfhonderd jaar later, tijdens de hierboven beschreven landbouwopleving van de 16e eeuw, nog steeds actief gebruikt, aangepast en benut door grootgrondbezitters.
Anders dan bijna elke heersende macht die door Mazara is getrokken, werd de baglio zelf nooit veroverd, vervangen of afgeschaft. Hij bleef gewoon werken, generatie na generatie, ongeacht wie er op een bepaald moment decreten uitvaardigde vanuit Palermo, Madrid of Napels.
Het ontwerp zelf verklaart de lange levensduur. De gebouwen van een baglio, woonvertrekken, opslagruimtes, stallen en vaak een kleine kapel, staan rond een centrale binnenplaats, terwijl de buitenmuren een verdedigbare, grotendeels blinde gevel naar het omringende land tonen. Die indeling was eeuwenlang heel logisch in een landschap waar struikroverij, piraterij langs de kust en periodieke instabiliteit gewoon feiten van het plattelandsleven waren, en geen verre historische abstracties. Dezelfde basisplattegrond, over generaties aangepast en uitgebreid, ligt nog altijd verspreid over het platteland rond Mazara, tussen de olijfgaarden en wijngaarden tussen de stad en de zee.
Toen ik voor het eerst naar landelijke woningen in dit deel van Sicilië begon te kijken, besefte ik niets van deze geschiedenis echt. Pas toen ik mijn eigen villa daadwerkelijk had gekocht en serieus begon uit te zoeken waar ik eigenlijk naar keek, drong het tot me door dat het gebouw dat ik restaureerde in een traditie stond die bijna duizend jaar teruggaat, grotendeels ongebroken door de rijken die eromheen opkwamen en ten onder gingen.
Zo’n gebouw goed restaureren betekent iets restaureren dat stilletjes Arabieren, Normandiërs, Aragonezen, Spaanse onderkoningen en Bourbonse koningen heeft overleefd, en dat voelt echt anders dan gewoon een oud huis verbouwen. Dat hele proces heb ik eerlijk vastgelegd, kosten, fouten en al, in Gidsen over renovatie en off-grid, als je precies wilt zien wat dat restauratiewerk in de praktijk inhoudt.
Barok herstel en een snelle wisseling van kronen
Toen het herstel eindelijk kwam, kwam het evenzeer via de architectuur als via de economie. De 18e eeuw bracht in heel Mazara een echte opleving, het duidelijkst zichtbaar in een golf van barokke wederopbouw die over een groot deel van Sicilië trok na de verwoestende aardbeving van 1693, die grote delen van het zuidoosten van het eiland met de grond gelijk had gemaakt. Een hele generatie architecten bouwde daarna opnieuw op in de dramatische, theatrale stijl die nu onlosmakelijk verbonden is met de Siciliaanse barokstadjes. De kathedraal van de stad, toen al eeuwen oud, werd in 1694 grotendeels in precies deze stijl herbouwd, met de dramatische koepels en sierlijke gevels die de Piazza della Repubblica nog altijd bepalen, en religieuze gebouwen in de hele oude stad kregen het rijke steenwerk en de silhouetten die het historische centrum zo veel van zijn huidige karakter geven.
Het klooster van San Michele in de wijk Giudecca, van oudsher de oude joodse wijk van de stad tot de verdrijving van de joodse bevolking van Sicilië onder Spaans bewind in 1492, kreeg in dezelfde periode van hernieuwd zelfvertrouwen zijn eigen kenmerkende rococo-accenten uit de 18e eeuw. De slotzusters werden plaatselijk beroemd om hun traditionele zoetigheden, een traditie die in een of andere vorm al eeuwenlang in Siciliaanse kloosters bestaat en de dessertcultuur van het eiland nog altijd mede bepaalt.
Politiek gezien was dit echter een van de chaotischere periodes in de hele geschiedenis van Mazara, een echte wervelwind van wisselende heersers binnen één generatie. De stad ging in 1713 voor een korte periode van vijf jaar over naar het Huis Savoye, als onderdeel van de bredere Europese regeling na de Spaanse Successieoorlog, daarna voor zo’n zestien jaar naar de Oostenrijkse Habsburgers, voordat ze uiteindelijk onder Bourbons gezag kwam, dat, net als voor de rest van Sicilië, zou duren tot de Italiaanse eenwording halverwege de 19e eeuw.
Het loont om even stil te staan bij hoe verwarrend die opeenvolging moet hebben gevoeld voor de mensen die hier toen woonden: vier verschillende heersende machten binnen een paar decennia, bovenop eeuwen van Spaans, Aragonees, Normandisch, Arabisch, Byzantijns, Romeins, Carthaags, Grieks en Fenicisch bewind daarvoor. Weinig steden in Europa zijn zo vaak van eigenaar gewisseld.
De eenwording en het ontstaan van een vissersstad
Het Bourbonse tijdperk van Sicilië eindigde in 1860, toen de beroemde veldtocht van Giuseppe Garibaldi, begonnen met zijn vrijwillige Tocht van de Duizend, aan land ging in Marsala, net iets verder langs de kust vanaf Mazara, om daarna over het eiland te trekken en het op te nemen in het nieuwe, verenigde Koninkrijk Italië. Het is een werkelijk opmerkelijke gedachte dat juist de veldtocht die een einde maakte aan eeuwen van buitenlandse overheersing op Sicilië, haar Siciliaanse hoofdstuk begon binnen zichtafstand van de kust van Mazara.
De troepen van Garibaldi versloegen in de zomer van 1860 in een reeks veldslagen over het hele eiland de Bourbonse troepen, en tegen de herfst was heel Sicilië, Mazara inbegrepen, voor het eerst in zijn lange geschiedenis onderdeel geworden van een werkelijk nieuw nationaal politiek project, bestuurd vanuit Turijn en later Rome in plaats van vanuit Palermo, Napels, Madrid of Wenen.
Het was in deze periode direct na de eenwording, in 1862, dat de stad officieel de naam Mazara del Vallo aannam, met de toevoeging del Vallo juist om haar oude status als hoofdstad van de grootste Val van Arabisch Sicilië te herdenken, een bewuste daad van historisch geheugen, verstopt in de officiële identiteit van de stad, waar de meeste bezoekers zonder het te beseffen langs lopen. Vanaf het midden van de 19e eeuw en tot ver in de 20e begon de economische identiteit van Mazara beslissend op te schuiven naar wat haar uiteindelijk volledig zou bepalen: een bloeiende bedrijvigheid rond de visserij, die de basis legde voor alles waar de haven van de stad vandaag voor staat.
Twee namen, twee wereldoorlogen en een eeuw van verandering
De 20e eeuw voerde Sicilië, en Mazara daarmee, door het fascisme, een tweede wereldoorlog en uiteindelijk naar de moderne Italiaanse republiek. Sicilië als geheel werd in juli 1943 een echt belangrijk strijdtoneel van de Tweede Wereldoorlog, toen de geallieerden Operatie Husky begonnen, destijds de grootste amfibische invasie in de geschiedenis, met landingen langs de zuid- en oostkust van het eiland om de veldtocht te openen die de asmogendheden uiteindelijk helemaal uit Italië zou verdrijven.
Concrete, gedocumenteerde details over hoe Mazara de oorlog precies beleefde zijn schaarser dan voor sommige grotere Siciliaanse steden, omdat de belangrijkste geallieerde landingen en gevechten zich verder naar het oosten en zuiden concentreerden, rond Gela, Licata en Siracusa. Maar het hele eiland, ook de havens in het westen, voelde de ontwrichting en ontbering van een land in oorlog en daarna onder geallieerde bezetting naarmate de veldtocht zich ontvouwde.
Uit deze periode is één klein maar echt interessant detail bewaard gebleven, gemakkelijk te missen maar het weten waard als je ooit goed kijkt naar oudere kaarten of documenten over de stad. De naam Mazara werd tot na de Tweede Wereldoorlog eigenlijk met een dubbele z gespeld, Mazzara, en pas in de naoorlogse decennia kwam de spelling met één z, Mazara, die de stad vandaag gebruikt. Het is een piepkleine taalkundige voetnoot, maar wel een echte herinnering dat zelfs zoiets basaals als de naam van een stad stilletjes kan blijven veranderen tot binnen het levende geheugen, lang nadat de grote rijken en veroveringen klaar waren met het vormen ervan.
De visserijboom en een nieuw mediterraan verhaal
In de tweede helft van de 20e eeuw werd de moderne identiteit van Mazara echt gesmeed, en het is waarschijnlijk de allerbelangrijkste periode in de hele geschiedenis van de stad om de plaats te begrijpen zoals die nu is. Visserij was hier altijd belangrijk geweest, maar vanaf de jaren 1970 en 80, toen de technologie voor diepzeevisserij zich snel ontwikkelde en koeling en grotere, capabelere schepen het mogelijk maakten veel verder te varen dan ooit tevoren, begon de vloot van Mazara ver voorbij de directe kust door te dringen in de bredere Middellandse Zee en de betwiste wateren voor Noord-Afrika. Zo veranderde de haven van de stad in wat nu algemeen wordt gezien als de thuisbasis van de grootste vissersvloot van heel Italië.
Een tekort aan arbeidskrachten en een wederzijdse migratie
Die groei zorgde voor een echt tekort aan arbeidskrachten. Vanaf eind jaren 1960, toen veel Italiaanse arbeiders naar het noorden trokken, naar de industriesteden van Noord-Italië en verder, achter de naoorlogse economische bloei aan die de rest van het land veranderde, had de bloeiende visserij van Mazara handen nodig die ze plaatselijk eenvoudig niet kon vinden. De oplossing die ontstond is een van de opmerkelijkste en minst bekende migratieverhalen uit de moderne Italiaanse geschiedenis, en ze heeft een werkelijk wederzijdse vorm die de meeste mensen nooit verwachten.
Siciliaanse emigranten hadden zich zelf vanaf de tweede helft van de 19e eeuw in groten getale in Tunesië gevestigd, op zoek naar kansen onder Frans koloniaal bestuur, en bouwden daar gemeenschappen, bedrijven en familiebanden over de Straat van Sicilië op die decennialang standhielden. Toen Tunesië in 1956 onafhankelijk werd, keerden veel van die Siciliaanse families uiteindelijk terug naar huis, maar de banden, familie, taal en gemeenschapsnetwerken die in bijna een eeuw waren opgebouwd, bleven aan beide kanten van de Middellandse Zee volledig intact. Precies die banden maakten een decennium of zo later de omgekeerde migratie mogelijk.
Vanaf ongeveer 1968 begonnen Tunesische vissers, velen afkomstig uit de kustplaatsen Mahdia en Chebba, naar Mazara te komen om in de groeiende behoefte aan arbeidskrachten in de visserij te voorzien, aangetrokken door relaties die soms al generaties lang werden onderhouden. De Kasbah-wijk, die na eerdere bevolkingsverschuivingen binnen de stad tegen die tijd deels leeg stond en in verval was geraakt, bood precies het soort betaalbare, beschikbare woonruimte die deze nieuwe golf van nieuwkomers nodig had, en Tunesische gezinnen gingen wonen in dezelfde smalle steegjes die de Arabieren zelf meer dan duizend jaar eerder hadden aangelegd, een werkelijk treffende historische echo, of iemand die destijds nu volledig besefte of niet.
De Visoorlog en een veerboot die de stad veranderde
De migratie nam toe in de jaren 1970 en 80, een periode die samenviel met echte spanningen tussen Italië en Tunesië over visrechten en territoriale wateren, soms de Visoorlog genoemd: geschillen over quota, grenzen en onhoudbare visserijdruk die af en toe echt vijandig werden, met inbeslagnames van schepen aan beide kanten. Paradoxaal genoeg dreef die spanning juist meer Tunesische vissers naar Sicilië, op zoek naar vaster, beter beschermd werk, in plaats van minder, omdat de omstandigheden voor de plaatselijke vissersgemeenschappen aan de Tunesische kant van het conflict eerder zwaarder dan lichter werden.
Eén bijzonder goed gedocumenteerd moment laat heel levendig zien op welke schaal dit gebeurde. In de nacht van 8 op 9 april 1981 legde een veerboot uit Tunis aan in Mazara met meer dan vierhonderd Tunesische burgers aan boord, van wie velen tegen de grensambtenaren zeiden dat ze als toerist op bezoek kwamen, terwijl iedereen die erbij betrokken was heel goed begreep dat een flink aantal van plan was zich blijvend te vestigen. De meesten gingen bij aankomst rechtstreeks naar de Kasbah en voegden zich bij een gemeenschap die tegen die tijd al goed gevestigd was en snel groeide.
Van arbeidsmigratie naar gevestigde gemeenschap
Jarenlang was deze migratie overwegend mannelijk: arbeiders kwamen alleen om te vissen, terwijl hun gezinnen in Tunesië achterbleven; ze stuurden geld naar huis en keerden tussen de visseizoenen door af en toe terug. Dat veranderde in de jaren 1980, toen beleid voor gezinshereniging het vrouwen en kinderen mogelijk maakte om over te komen, en de gemeenschap werd geleidelijk de gevestigde, meergeneratiegemeenschap die ze nu is. Vrouwen maken inmiddels zo’n veertig procent uit van de Tunesische bevolking van Mazara; ze runnen huishoudens en bedrijven en spelen steeds vaker een actieve publieke rol in het dagelijks leven van de stad in plaats van achter gesloten deuren te blijven.
Op het hoogtepunt woonde in Mazara bijna de helft van alle Tunesiërs op heel Sicilië, waardoor het met afstand de oudste en meest gevestigde Tunesische gemeenschap van heel Italië is. Voor iedereen die echt nieuwsgierig is naar hoe een buitenlandse gemeenschap zich vestigt, integreert en uiteindelijk deel wordt van de identiteit van een plek in plaats van apart te blijven, is Mazara ongeveer het duidelijkste praktijkvoorbeeld dat Sicilië te bieden heeft. Het is ook een van de redenen waarom ik wonen op Sicilië als buitenlander zo’n interessant onderwerp vind om eerlijk over te schrijven, want de moderne geschiedenis van de stad zelf is in wezen één lange, doorlopende les in precies dat proces.
Voor een goed onderzocht perspectief van buitenaf op ditzelfde verhaal is het artikel van National Geographic over de lange geschiedenis van diversiteit op Sicilië de moeite waard om helemaal te lezen; het gaat specifiek in op de Tunesische gemeenschap van Mazara.
De praktische kant van je ergens nieuw vestigen telt ook, en de gezondheidszorg heb ik eerlijk behandeld, vanuit het perspectief van een buitenlander zelf, in gezondheidszorg op Sicilië als buitenlander, dat put uit precies hetzelfde soort praktische, doorleefde ervaring die de geschiedenis van deze stad op veel grotere schaal steeds opnieuw laat zien.
Het zou oneerlijk zijn om dit moderne hoofdstuk van de geschiedenis van Mazara te vertellen zonder iets minder flatteus te erkennen, want deze hele pagina probeert echte geschiedenis te brengen en geen opgepoetste versie ervan. De visserij- en haveneconomie van het twintigste-eeuwse Sicilië, ook die van Mazara, ontwikkelde zich niet in een vacuüm, los van het bredere probleem met georganiseerde misdaad op het eiland. Zwakke handhaving door de staat liet gedurende een groot deel van de eeuw echte gaten die criminele netwerken, de mafie, elders op het eiland vaak rond havens en visserij konden uitbuiten, een ongemakkelijk maar goed gedocumenteerd deel van het bredere twintigste-eeuwse verhaal van Sicilië.
Het staat naast alles wat hier verder aan bod komt, en niet in de plaats ervan: het echte harde werk, de echte opbouw van een gemeenschap en de echte economische transformatie die Mazara tot de vissersstad maakten die ze nu is.
Beroemde zonen en dochters van Mazara
Een stad met zo veel gelaagde geschiedenis brengt onvermijdelijk haar eigen belangrijke figuren voort, en die van Mazara zijn echt de moeite waard om te kennen in plaats van ze als voetnoot te behandelen. Uit de Arabische periode springt de jurist imam al-Mazari eruit als een van de vroegst gedocumenteerde intellectuelen van de stad, een geleerde binnen de malikitische rechtstraditie wiens werk in de islamitische tijd ver buiten Sicilië werd bestudeerd. Uit een latere periode staat de arts en geleerde Gian Giacomo Adria voor het voortgezette intellectuele leven van Mazara tot in de vroegmoderne tijd, een herinnering dat de bijdrage van de stad aan de bredere Siciliaanse en Italiaanse geleerdheid niet begon en eindigde met haar middeleeuwse islamitische bloeitijd.
De verreweg belangrijkste moderne figuur is de beeldhouwer Pietro Consagra, in 1920 geboren in Mazara, die uitgroeide tot een van de werkelijk belangrijke abstracte kunstenaars van het twintigste-eeuwse Italië, verbonden aan de invloedrijke groep Forma 1 van Romeinse beeldhouwers en schilders in de jaren direct na de Tweede Wereldoorlog. Werk van Consagra bevindt zich in grote musea en openbare collecties in Italië en daarbuiten, en zijn loopbaan is een duidelijke herinnering dat het verhaal van Mazara niet ophield bij Normandische kerken en Arabische stratenplannen.
De stad eert ook San Vito als beschermheilige, die elk jaar op 15 juni wordt gevierd, een traditie die het religieuze leven van Mazara door de eeuwen heen verbindt, in dezelfde ononderbroken lijn als de kathedraal en het bisdom. Diezelfde religieuze traditie van liefdadige steun, dezelfde die de Kerk tijdens de crises van de 17e eeuw liet bijspringen om de armsten van Mazara te helpen, loopt vandaag in modernere vorm nog altijd door de stad.
Fondazione San Vito, een liefdadigheidsorganisatie met banden met de katholieke Kerk, ondersteunt al jaren immigranten in Mazara, een directe voortzetting van hetzelfde instinct voor onderlinge steun dat op de moeilijkste momenten van Mazara in de eeuwen die op deze pagina aan bod komen steeds weer bovenkwam.
De kathedraal en de Piazza della Repubblica: één gebouw, vier tijdperken
Wil je één fysieke plek die alles op deze pagina samenvat, dan is dat de Piazza della Repubblica, het elegante plein dat nog altijd het echte hart van de oude stad vormt. Nergens anders in Mazara zijn zo veel afzonderlijke eeuwen samengebald op zo’n kleine ruimte, en het plein beloont een rustige blik veel meer dan de meeste bezoekers het gunnen.
De kathedraal zelf is het duidelijkste voorbeeld. Ze werd oorspronkelijk gebouwd in 1075, slechts drie jaar na de Normandische verovering, bewust op de plek van een voormalige moskee, het tastbare bewijs van een nieuwe christelijke orde die zich rechtstreeks boven de oude islamitische plaatste in plaats van ergens anders helemaal opnieuw te bouwen. Op de gevel staat nog altijd een reliëf van Rogier I te paard, een werkelijk zeldzaam stuk publieke beeldtaal uit de Normandische tijd dat überhaupt bewaard is gebleven, laat staan op zijn oorspronkelijke plek.
Die middeleeuwse kern is echter niet wat de meeste bezoekers zien als ze nu naar het gebouw kijken. Na de verwoestende aardbeving van 1693 en de golf van barokke wederopbouw die daarop volgde in Oost- en Zuid-Sicilië, werd ook de kathedraal van Mazara in 1694 grotendeels herbouwd in precies die dramatische, theatrale barokstijl, de versie die nu het silhouet van het plein bepaalt, met koepels, sierlijk steenwerk en al, letterlijk gewikkeld rond een bijna zeshonderd jaar oude Normandische kern die er nog onder zit.
Het plein rond de kathedraal vertelt hetzelfde gelaagde verhaal. Het Palazzo del Seminario, herkenbaar aan zijn elf bogen, en het bisschoppelijk paleis omlijsten samen met de kathedraal het plein en vormen een ensemble dat geleidelijk over eeuwen vorm kreeg, in plaats van als één samenhangend project te zijn ontworpen. Wie vandaag midden op de Piazza della Repubblica staat, staat echt midden in een fysieke tijdlijn: Normandische fundamenten, middeleeuws religieus gezag, een barokke wederopbouw geboren uit een ramp elders op het eiland, en een openbaar plein dat nog volop dagelijks wordt gebruikt. Precies zoals Mazara zelf altijd heeft gewerkt: elk tijdperk bouwt direct voort op het vorige in plaats van het helemaal te vervangen.
Mazara vandaag: een werkende stad die aan haar volgende hoofdstuk schrijft
Het moderne Mazara telt ongeveer 50.000 inwoners (50.029 op 31 december 2023, volgens ISTAT), met daarnaast een Tunesische gemeenschap die meestal op zo’n drieduizend mensen wordt geschat, al schatten sommige plaatselijke bronnen het werkelijke aantal flink hoger zodra ongedocumenteerde inwoners en recente nieuwkomers goed worden meegeteld. Onder de huidige burgemeester, Salvatore Quinci, voor het eerst gekozen in 2019 en herkozen in 2024, blijft het stadsbestuur actief multiculturele initiatieven stimuleren: het viert de diversiteit van zijn havengemeenschap officieel in plaats van integratie als een afgerond project te behandelen, en het blijft laveren tussen dezelfde spanningen over visrechten in Noord-Afrikaanse wateren die de economie van de stad al een halve eeuw bepalen.
Naast de visserij is de economie van de moderne stad werkelijk gevarieerder geworden, op manieren die zelden in toeristisch materiaal belanden. De landbouw rond Mazara is nog steeds omvangrijk, met olijven, citrusvruchten en wijngaarden op het vlakke, vruchtbare land landinwaarts van de kust, wat rechtstreeks bijdraagt aan de moderne reputatie van de wijnregio Val di Mazara. Scheepsbouw en scheepsonderhoud zijn vanzelf meegegroeid met de vissersvloot, want een haven van deze omvang heeft voortdurend onderhoud, reparatie en nieuwbouw van schepen nodig om überhaupt te kunnen functioneren.
Eerlijk gezegd is niets hiervan nieuw: landbouw en botenbouw gaan allebei eeuwen terug via dezelfde landelijke infrastructuur die eerder op deze pagina aan bod kwam. Maar het is goed om duidelijk te zeggen dat Mazara vandaag een werkende, economisch gelaagde stad is en geen plek die alleen door de visserij wordt bepaald, wat haar internationale reputatie voor rode garnalen en diepzeetrawlers ook mag doen vermoeden.
Dat doorlopende verhaal is op dit moment te zien aan de eigen waterkant van de stad, waar een actief vernieuwingsproject probeert het historische centrum, de werkende haven en de moderne boulevard weer met elkaar te verbinden, nadat die drie decennialang in praktische zin uit elkaar waren gegroeid. Het is een heel passende manier waarop dit hoofdstuk van de geschiedenis van Mazara zich ontvouwt: een stad die drieduizend jaar lang is gevormd door haar relatie met het water om haar heen, en die nu heel bewust probeert diezelfde relatie opnieuw op te bouwen voor wat er ook komt.
Alle details over hoe dat project precies vordert, inclusief de echte tegenslagen die het heeft gekend, heb ik uitgebreid beschreven in mijn hoofdgids over Mazara del Vallo, en voor wie breder geïnteresseerd is in de kant van renovatie en restauratie: dezelfde eerlijke, nuchtere aanpak loopt door alles wat ik vastleg in Gidsen over renovatie en off-grid.
Er is nog iets wat hier eerlijk gezegd moet worden, want deze hele pagina probeert echte geschiedenis te brengen en geen gepolijste marketing. Hetzelfde instinct waardoor mensen om het authentieke verleden van een stad geven, en niet om een opgeschoonde versie ervan, is precies het instinct dat ik iedereen zou aanraden ook mee te nemen in het dagelijks leven hier. Het is dezelfde redenering als waarom rauwe honing echt verschilt van de supermarktversie: herkomst en werkwijze doen ertoe, en het echte verhaal is meestal interessanter, en waardevoller, dan het opgepoetste. De geschiedenis van Mazara beloont precies dat soort nieuwsgierigheid, als je bereid bent verder te kijken dan de ansichtkaartversie van Sicilië.
Heeft dit alles je serieus aan het denken gezet over echt tijd doorbrengen in een stad met zo veel diepgang, in plaats van er alleen een middag langs te gaan, dan loont het om eerlijk te lezen hoe dat er in de praktijk uitziet in met pensioen op Sicilië, dat de realistische kosten en mogelijkheden behandelt in plaats van de geromantiseerde versie die de meeste mensen zich in het begin voorstellen. Trekt vooral de praktische kant van iets kopen met dit soort geschiedenis om de hoek je aan, dan kan ik je via Vastgoeddiensten direct helpen.
Voor wie meer wil ontdekken van wat West-Sicilië buiten Mazara te bieden heeft: wat te doen in Trapani behandelt de dichtstbijzijnde grote stad grondig, de mooiste stranden van Sicilië kijkt ver voorbij de eigen kust van Mazara naar de rest van het eiland, en hoe je tussen al deze plekken reist, beschrijf ik eerlijk in autorijden op Sicilië, want in West-Sicilië heb je veel meer aan eigen vervoer dan aan de drukker bezochte oostkust. Voor het bredere eiland buiten West-Sicilië behandelt mijn volledige Sicilië-reisgids alles van de Etna tot de barokstadjes in het zuidoosten.
De beste manier om deze geschiedenis levend te zien in plaats van er alleen over te lezen, is de lopende renovatie volgen van mijn eigen villa op het platteland net buiten de stad, die heel bewust ligt in precies het soort landelijke landschap waaromheen deze hele gelaagde geschiedenis is opgebouwd. Je kunt het hele project volgen op Volg de reis (Engels), meer lezen over hoe dit project is ontstaan op Over Jonathan, en als een deel van deze geschiedenis een vraag heeft opgeroepen die ik hier niet heb beantwoord, hoor ik altijd graag van je via Contact.
Veelgestelde vragen
Wanneer werd Mazara del Vallo gesticht?
Mazara del Vallo werd in de 9e eeuw v.Chr. gesticht door de Feniciërs, op de linkeroever van de rivier de Mazaro. Het begon als versterkte handelspost die de westgrens verdedigde van de veel grotere Griekse stad Selinunte in de buurt, en niet als zelfstandige nederzetting.
Waarom heet de stad Mazara del Vallo?
De naam Mazara komt van het Fenicische woord voor vesting of bolwerk, wat verwijst naar de vroegste rol van de stad als verdedigingspost. Del Vallo werd in 1862 officieel toegevoegd, na de Italiaanse eenwording, juist om de status van de stad te herdenken als hoofdstad van de Val di Mazara, de grootste van de drie bestuurlijke regio’s waarin Sicilië onder Arabisch bewind was verdeeld.
Wat was de Val di Mazara?
De Val di Mazara was de grootste van de drie bestuurlijke regio’s waarin de Arabische heersers Sicilië verdeelden, naast de Val di Noto en de Val Demone. Mazara zelf was de hoofdstad van deze regio, die het hele westelijke deel van het eiland besloeg, een rol die de volledige naam van de moderne stad nog altijd herdenkt.
Wanneer veroverden de Arabieren Mazara del Vallo?
Arabische troepen uit Noord-Afrika gingen in 827 bij Mazara aan land, waardoor het een van de allereerste steunpunten werd van wat een periode van bijna twee eeuwen Arabisch bewind over Sicilië zou worden. Deze ene gebeurtenis vormde bijna elk kenmerkend aspect van de moderne stad, van het stratenpatroon van de Kasbah tot haar blijvende culturele en demografische banden met Tunesië.
Was Mazara del Vallo ooit de tweede stad van Sicilië?
Ja, in de Arabische periode groeide Mazara uit tot de op één na belangrijkste stad van Sicilië, na Palermo, een grote handelshaven en een echt centrum van islamitische geleerdheid en rechtswetenschap. De stad bracht een eigen erkende islamitische rechtsgeleerde voort, de jurist imam al-Mazari, onderdeel van een rijk intellectueel erfgoed waar de meeste bezoekers nooit van horen.
Gaat de Kasbah in Mazara del Vallo terug tot de Arabische tijd?
Het stratenpatroon van de Kasbah gaat werkelijk terug tot de Arabische periode: het krappe, kronkelende netwerk van smalle steegjes werd aangelegd tijdens bijna twee eeuwen Arabisch bewind en is sindsdien in wezen intact gebleven. Geen enkel afzonderlijk gebouw uit die oorspronkelijke tijd is ongewijzigd bewaard gebleven, maar de fysieke vorm van de wijk zelf is een directe, beloopbare verbinding met meer dan duizend jaar geleden.
Wanneer veroverden de Normandiërs Mazara del Vallo?
De Normandiërs, onder leiding van Rogier I, veroverden Mazara in 1072, als onderdeel van een bredere veldtocht om heel Sicilië van Arabisch naar Normandisch gezag te brengen. Kort daarna werd het bisdom Mazara opgericht, en dat bestaat nog steeds.
Kwam er ooit een belangrijk parlement bijeen in Mazara del Vallo?
Ja, in 1097 riep Rogier I het allereerste Normandische parlement op Sicilië bijeen, en hij koos ervoor het in Mazara te houden in plaats van in Palermo of Messina. Heel even was dit kleine havenstadje het politieke middelpunt van het hele opkomende Normandische koninkrijk Sicilië.
Waarom heeft Mazara del Vallo Normandische kerken die op oude moskeeën zijn gebouwd?
Toen de Normandiërs Sicilië op de Arabieren veroverden, vormden ze bestaande moskeeën stelselmatig om tot katholieke kerken in plaats van ze te slopen en vanaf nul te herbouwen. De kathedraal van Mazara zelf, oorspronkelijk gebouwd in 1075, staat op de plek van een voormalige moskee, een patroon van religieuze gebouwen die direct op elkaar zijn gelaagd dat zich door de hele geschiedenis van de stad herhaalt.
Wat gebeurde er met Mazara del Vallo onder Aragonees bewind?
De Aragonese periode, grofweg van 1282 tot 1409, was voor Mazara een tijd van echte achteruitgang, gekenmerkt door werkelijke politieke, economische en demografische tegenslagen na het eerdere aanzien dat de stad onder Arabisch en Normandisch bewind had genoten. Het is een van de minder glorieuze hoofdstukken in de geschiedenis van de stad, maar wel een eerlijk hoofdstuk dat het waard is om te kennen in plaats van te verdoezelen.
Is er ooit een opstand tegen het Spaanse bewind geweest in Mazara del Vallo?
Ja, Mazara werd meegesleept in de golf van opstanden die in 1647 over Sicilië trok, gericht tegen Spaanse belastingen en feodale uitbuiting, onderdeel van dezelfde bredere onrust die leidde tot beroemde opstanden in Palermo en, in datzelfde jaar, de nog beroemdere opstand in Napels op het Italiaanse vasteland onder leiding van de visser Masaniello. De opstand volgde op een werkelijk moeilijke 17e eeuw, getekend door hongersnood en ontvolking van het platteland in de hele Val di Mazara.
Wanneer werd de kathedraal van Mazara del Vallo gebouwd?
De kathedraal werd oorspronkelijk gebouwd in 1075 op de plek van een voormalige moskee en daarna in 1694 grotendeels herbouwd in haar huidige dramatische barokstijl. Op de gevel staat nog altijd een reliëf van de Normandische graaf Rogier I te paard, dat de barokke buitenkant direct verbindt met haar veel oudere middeleeuwse oorsprong.
Hoeveel verschillende heersers heeft Mazara del Vallo gehad?
Heel weinig steden in Europa zijn zo vaak van eigenaar gewisseld als Mazara. In de loop van haar bekende geschiedenis werd de stad bestuurd door Feniciërs, Grieken, Carthagers, Romeinen, Byzantijnen, Arabieren, Normandiërs, Staufers, Anjous, Aragonezen, kort het Huis Savoye, de Oostenrijkse Habsburgers en de Bourbons, voordat ze in 1860 eindelijk onderdeel werd van het verenigde Koninkrijk Italië.
Wanneer werd Mazara del Vallo onderdeel van Italië?
Mazara werd in 1860 onderdeel van het pas verenigde Koninkrijk Italië, na de beroemde veldtocht van Giuseppe Garibaldi over Sicilië, die net iets verderop langs de kust in Marsala begon. Twee jaar later, in 1862, nam de stad officieel haar huidige volledige naam aan, Mazara del Vallo.




